خانه مبانی نظری خوشنویسی صنایع دستی نقاشی و نگارگری تعزیه و نمایش سینما و تلویزیون معماری شعر و ادبيات هنر جدید جشنواره ها

نگاهی کوتاه بر چگونگی پیدایش و تاریخچه مناره در معماری اسلامی

مناره به عنوان يکي از اساسی‌ترين عناصر معماری مسجد و با توجه به اهميت اذان در اسلام و کارکردهای ارشادی و تبليغاتی آن عنصری مهم در معماری اسلامی می‌باشد

معماری مسجد به عنوان یکی از مهمترین جلوه های هنر اسلامی، یکی از ویژگی های تمدن اسلامی است که با مناره های خود همواره توجه گردشگران را به خود جلب کرده است و این در حالی است که مناره به عنوان یکی از اساسی ترین عناصر معماری مسجد همزمان با نفوذ و گسترش به خارج از مرزهای سرزمین حجاز پدید آمد.
معماری عربستان در صدر اسلام بسیار ساده و ابتدایی بود. بیشتر خانه ها، کلبه هایی چهارگوش بودند که با الیاف گیاهی مسقف می شدند اما با ورود اسلام به بطن سایر تمدن ها و مشارکت معماران و هنرمندان بومی در ساخت مساجد بود که معماری اسلامی رفته رفته به عنوان آنچه که امروز ماهیت مشخص و منحصر به فرد خود را به همراه دارد، پدید آمد.
درک معماری اسلامی بدون تحقیق و مطالعه آن میسر نیست و همان طور که گفته شد مناره یکی از مهمترین عناصر مسجد و معماری اسلامی است که عبارت است از: « مکانی که مؤذن جهت گفتن اذان به آنجا می رود» لذا آن را گلدسته و مأذنه نیز گفته اند.
با توجه به اهمیت اذان در اسلام و کارکردهای ارشادی و تبلیغاتی آن، نیاز به مکانی اختصاصی برای مؤذن احساس شد.
ساختمان مناره در آغاز صورت بسیار ساده ای داشت و آن عبارت بود از دیواری بلند و برج مانند که در بالای آن محلی برای مؤذن اختصاص داده شده بود. بعدها اطراف آن دیواری حصار مانند و روی آن سایبانی ایجاد شد و تکامل یافت.
با ورود اسلام به ایران و در مساجدی که در غرب ایران ساخته شدنیز مناره هایی به سبک معماری بومی و به شکل چارطاقی و برج های ساسانی ساخته شد که بعدها و در زمان خلافت عباسیون الگوی بسیاری از مساجد دنیای اسلام شد.

اولین مناره‌ها در دوران اسلامی:
ایده بنای مناره در مساجد اندکی زمانی پس از ظهور مسجد پدید آمد و با توجه به متون تاریخی به جا مانده از آن زمان می توان ساخت اولین مناره را به دوران امویان نسبت داد.
ظاهرا اولین مناره ای که به شکل امروزی ساخته شد در سال های حوالی دهه 50 هجری قمری توسط زیاد ابن ابیه و در مسجد جامع بصره بنا شده است.
دومین مناره ای که ساخته شد مربوط به مسجد جامع عمرو در مصر است که آن نیز در زمان حکومت معاویه ساخته شده است.
سومین مناره مساجد در اسلام را ولید بن عبدالملک در سال 87 هجری قمری بر مسجد جامع دمشق اضافه کرد، مناره مسجدالنبی نیز در همان سال ها توسط عمربن عبدالعزیز ساخته شده است.

گذشته از بناهای فوق، قدیمی‌ترین مناره هایی که در ایران ساخته شده اند به سده های اولیه اسلام باز می گردد که مهم ترین آنها شامل موارد ذیل می باشد.
1-   مناره مسجد ساوه، ساوه، 453 هـ. ق
2-   مناره مسجد پامنار، زواره ، 461 هـ. ق
3-   مناره مسجد جمعه، کاشان، 466 هـ. ق
4-   مناره های حرم امام رضا (ع)، مشهد، قرون 5 و6 هـ. ق
5-   مناره مسجد جامع زواره، زواره، 530 هـ. ق
6-   مناره مسجد تاریخانه، دامغان، قرن 6 هـ. ق
7-   مناره مسجد جامع گلپایگان، گلپایگان، قرن 6 هـ. ق
8-   مناره های حرم حضرت معصومه (س)، قم، قرن 6 هـ. ق
9-   مناره های مسجد گوهرشاد، مشهد، 821 هـ. ق
10- مناره های سردر مسجد امام، اصفهان، قرن 11 هـ. ق

ساختمان مناره:
به طور کلی ساختمان مناره از چهار بخش اصلی تشکیل یافته است
1-   پایه
2-   ساقه (بدنه)
3-   سرپوش
4-   راس

پایه را در جایی احداث می کنند که سطح زمین کاملا سفت و محکم باشد، احداث پایه مناره بر روی زمین سفت لازمه ساخت مناره است زیرا پایه باید توانایی نگهداری سایر اجزا مناره را داشته باشد.

ساقه یا بدنه مناره روی چنین پایه ای که معمولا دارای مقطع 4 یا 8 وجهی است و به شکل مخروط ناقص یا استوانه می باشد، ساخته می شود. سپس سرپوش (جایگاه موذن) را به شکل بدنه مناره می سازند.

سرپوش مهمترین قسمت مناره است و جایگاهی است که دعوت به نماز در آن صورت می گیرد، در اطاف آن دیواره یا نرده کوتاهی می کشند و در راس مناره نیز سایبانی جهت حفاظت موذن از در برابر باد و باران ساخته می شود.

همچنین مناره ها دارای پلکان هایی حلزونی شکل هستند که رابط میان حیاط و یا بام مسجد به مناره ها هستند.

قاعده و قانون خاصی برای محل احداث مناره وجود ندارد و بنا به مقتضیات جغرافیایی و شهری مناره ها را گاه در هر چهار گوشه مسجد (مانند مسجد جامع عمرو در مصر و مسجد النبی در مدینه)، گاه در ضلع های غربی و شمالی و یا در نیمه آخر دیوار مسجد بنا می کنند (مانند مناره های مسجد جامع قیروان در تونس)، گاه در خارج از مسجد (مانند مسجد جامع سامرا) و گاهی همانند اکثر مساجد ایران چسبیده به درب ورودی مسجد یا با اندک فاصله‌ای از آن می‌سازند.

مصالح مورد استفاده در ساخت مناره ها نیز بنا به محل مورد نظر متفاوت است و به همین صورت شکل ظاهری مناره ها نیز در کشورها و تمدن های گوناگون جهان اسلام متفاوت است.

هرچند تمام مناره‌های دنیای اسلام شباهت های زیادی به هم دارند اما باید اذعان داشت که فن معماری هر کشوری دارای مختصات خاص خود نیز می باشد و همان طور که مناره های مساجد کشورهایی چون سوریه و لبنان و فلسطین هم از لحاظ فن معماری و هم از لحاظ مواد مصالح شبیه یکدیگرند، کاشی کاری‌ها، مقرنس ها و تذهیب نیز از ویژگی‌های مناره های مساجد ایران است.

نظر: 1 /

عدم نمایش نظرات

بازخورد مطلب:

خانه | تماس | درباره ما |