خانه مبانی نظری خوشنویسی صنایع دستی نقاشی و نگارگری تعزیه و نمایش سینما و تلویزیون معماری شعر و ادبيات هنر جدید جشنواره ها

اصول و جلوه‌های زیبایی شناسی در قرآن کریم(2)

پدیدآورنده: سرویس هنر اسلامی/ داود دادور - به نقل از: سایت باشگاه اندیشه 1395 .5 مرداد

از ویژگی‌های ماهیت حس زیبایی شناسی در قرآن کریم این است که در بیان و بلاغت خویش به گونه‌ای اعجازین، تصویرهایی را آورده که ضمیر ناخودآگاه را برمی‌انگیزد و حتی صحنه‌های تاریخی گم شده در پشت اساطیر و خرافه‌ها را بازسازی کرده و همه مناظر و مواقفش را پیش چشم ما آورده و به حوادث چنان جان بخشیده که گویی پیش چشم ما حضور دارند.

از ویژگی‌های ماهیت حس زیبایی شناسی در قرآن کریم این است که در بیان و بلاغت خویش به گونه‌ای اعجازین، تصویرهایی را آورده که ضمیر ناخودآگاه را برمی‌انگیزد و حتی صحنه‌های تاریخی گم شده در پشت اساطیر و خرافه‌ها را بازسازی کرده و همه مناظر و مواقفش را پیش چشم ما آورده و به حوادث چنان جان بخشیده که گویی پیش چشم ما حضور دارند. از این گذشته، میان سایه روشن‌ها و حرکات چنان تناسب و سازگاری ایجاد کرده که در همه آن صحنه‌ها زندگی و حیات را جلوه می‌بخشد و آن را از همه جوانبش زنده و پویا به تصویر می‌کشد. حتی با موسیقی پدید آمده از واژه‌ها و ترکیباتش نیز به آن صحنه‌ها جانی دوباره می‌دهد و آن‌ها را زنده‌تر ترسیم می‌نماید. همین ویژگی‌ها است که منظره ترسیم شده با این نوع بیان را از هنر تصویرگری نیز تمایز می‌بخشد.
پس تصویرهای قرآنی وجود انسان را به سوی خویش می‌کشاند و با مناظرش خیال آدمی را به حرکت درمی‌آورد و اندیشه و فکر و شعور را همراه با هر حرکت و نقش به خلجان وا می‏دارد، آن هم خلجانی که از هیجان‌های عادی آدمی بسیار برتر است.
گفته‌اند: «طبیعت در ذات خود دارای ارزش زیبایی شناختی نیست، مگر آن که از دریچه نگاه یکی از هنرها بدان نگریسته شود و به زبانی ترجمه گردد که اندیشه یا تکنیک معینی آن را گزارش می‌دهد.»
نیز گفته‌اند: «عناصر طبیعی همچون درخت و دریا و گل هرچند در انسان لذت و حس زیبایی شناسی برمی‌انگیزند؛ امّا تنها هنگامی دارای ارزش و بار هنری خواهند بود که از دریچه چشم هنرمندی کارآزموده بدان‌ها نگریسته شود؛ زیرا تا قبل از این، تنها به منزله احساسی عادی قلمداد می‌شود.»
با این حال، درون انسان فطرتی جمال شناسانه نهفته است که به خودی خود، برای درک زیبایی آزموده گشته، آن را از حیث زیبایی شناسی ارزیابی می‏کند و از آن لذت می‌برد. هنگامی که انسان به منظره‌ای طبیعی می‌نگرد و مثلا رودخانه‌ای را در محاصره درختان و گیاهان می‌بیند، با خودش نمی‌گوید: «این درخت چه زیبا است!» بلکه با حرکتی ذهنی و انفعالی و در عین حال آگاهانه، در خیال خویش صورتی معین را نقش می‌بندد که میان عناصرش تلائم و سازگاری کامل وجود دارد و همه آن اجزا را با یکدیگر در نظر می‌گیرد و با قضاوتی جمال‌شناختی می‌گوید: «به راستی که این منظره چه زیبا است!»
پس انسان عادی، و نه هنرمند، نیز می‌تواند در چهارچوبی معین به آفرینش صورتی زیبا در ذهن خود بپردازد؛ و این البتّه از صورتی که هنرمند می‌آفریند، متمایز است. تصویر هنری ثمره پالایش و تهذیب ماده محسوس برگرفته از طبیعت یا زندگی انسانی است و هدف این پالایش، ایجاد اثر یا انگیختگی زیباشناختی است.
قرآن کریم صوری بیانی را از جلوه‌گاه‌های طبیعی یا انسانی در نهایت اعجاز ترکیبی و با سازگاری و تناسب کامل آورده؛ آن سان که همه اجزا با یکدیگر درهم تنیده شده، پیکره‌ای واحد می‌سازند و در عین حال با روح و فضای خاص آن آیه و آهنگ کلی آن سوره سازگارند. قرآن با این تصویرگری اعجازآمیز به حقیقتی بزرگ دلالت و تأکید می‏کند؛ و آن حقیقت این است که فطرت انسان با حس زیبایی شناسی و قدرت جمال‌یابی درآمیخته؛ و این معنای همان سخنی است که اشاره نمودیم: حس زیبایی شناسی از پایه‌های اساسی وجود انسان است.
تاریخ هنر به ما نشان می‏دهد که همواره ارتباطی ناگسستنی میان هنر و نظام اجتماعی و اقتصادی بوده و نیز هنر همیشه با فکر و ایدئولوژی آدمیان درآمیخته است. هنر و تجربه‌های هنری نیز مانند دیگر تجربه‌های بشری در دایره این ارتباط و درآمیختگی قرار داشته است.
به این ترتیب، حس زیبایی شناسی تنها به معنای انگیختگی برخاسته از زیبایی نیست؛ بلکه از آن مرحله فراتر می‏رود و به درک زیباشناختانه می‏رسد و از آن نیز گذشته، به مرحله ارزش‌گذاری زیباشناختانه راه می‌یابد که در تکوین فکر و جان و خیال آدمی اثری بسزا دارد. قرآن در احیا و تربیت و تزکیه حس زیبایی شناسی انسان، بر تصویر خیالی و تصویر فکری همزمان تکیه می‌کند تا هم احساس را بالنده سازد و هم شعور را؛ و بدین گونه، آدمی را از جمود نجات بخشد، جمودی که هم فکر را به تحجر می‌کشد و هم احساس را به تخدیر. در نتیجه، انسان به مرتبه‌ای از حیات دست می‌یابد که از روزمرگی‌ها و شوائب زندگی مادی خالی است و در عین حال، با واقعیات حیات در ارتباط و تعامل است. این تعامل سبب نمی‌شود که او در بند ماده بماند و به اسارت مشغولیات زندگی روزانه درآید؛ بلکه او را فراتر برمی‌کشد تا هم در میدان زندگی با واقعیات کنار آید و هم زیبایی‌های نهفته در پشت این واقعیات را درک کند.
این است همان تجربه زیباشناختانه بسامان و بهنجار که در آن، انسان فقط از زیبایی لذت نمی‌برد؛ بلکه از آن پای فراتر نهاده، به مرحله تفکر ایجابی و سازنده و التزام‌آور می‏رسد تا درون خویش را دگرگون سازد و با این دگرگون‌سازی، زمینه اصلاح خود و جامعه را فراهم آورد:
إِنَّ اللَّهَ لاَ یُغَیِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى یُغَیِّرُوا مَا بِأَنفُسِهِمْ وَإِذَا أَرَادَ اللَّهُ بِقَوْمٍ سُوءاً فَلاَ مَرَدَّ لَهُ وَمَا لَهُم مِن دُونِهِ مِن وَالٍ.
خدا چیزی را که از آن مردمی است دگرگون نکند تا آن مردم خود دگرگون شوند. چون خدا برای مردمی بدی خواهد، هیچ چیز مانع او نتواند شد و ایشان را جز خدا هیچ کارسازی نیست.
هنگامی که آیات تصویرکننده جلوه‌گاه‌های طبیعی و انسانی را در قرآن کریم می‌نگریم، چهار نکته را درمی‌یابیم که بن‌مایه حس زیبایی شناسی است:
ـ قرآن کریم به انسان فرمان می‏دهد که به ضرورت در آن جلوه‌گاه بنگرد و تدبر ورزد؛ گویا ارزشیابی زیباشناختانه وظیفه‌ای اخلاقی و فکری است. به بیان دیگر، انسان مختار نیست که برای تفرج و گذران اوقات، به سراغ این مقوله رود؛ بلکه وظیفه دارد به زیر و بم‌های زیباشناختانه هستی بپردازد و این وظیفه را خداوند بر عهده او نهاده است.
ـ آن جا که قرآن کریم به ضرورت فرمان می‏دهد که انسان در جلوه‌گاه‌های زیبا نظر و اندیشه و تدبر نماید، او را از جمود و سخت‌مغزی و تحجر ذوقی و فکری رها می‌سازد. یعنی دعوت به ذوق‌ورزی در آیات جمالی خداوند، دعوت به حریت و آزاداندیشی و آزادگی فکری انسان است.
ـ از خلال وجوب تأمل آزادانه ذوقی انسان در آیات جمال الهی، ذوق آدمی طبیعتی اخلاقی و سازنده می‌یابد که او را در مسیر توازن و هماهنگی با خویشتن برای ایفای هرگونه نقش مثبت در زندگی فردی و اجتماعی یاری می‌رساند و نیز در راه بازسازی فکری و معنوی به مدد او می‏آید.
ـ نه‌تنها با این ذوق زیباشناختانه، انسان به توازن و هماهنگی میان توانایی‌هایی حسی و عقلی‌اش دست می‌یابد، بلکه این امتیاز را به دست می‌آورد که در بازکاوی و بررسی جهان و جلوه‌هایش به دیدگاهی عمومی وکلی نایل شود و از این رهگذر، رفتارها و برخوردها را به درستی تحلیل کند. بدین سان، دیگر انسانی تک‌ساحتی نیست؛ بلکه در فکر و شعور و حس و خیال خود، به همه جنبه‌های حیات توجه می‌یابد و رابطه کلی با همه قلمروهای حیات را از دست نمی‌نهد.

فطرت ایمان
انسان هم با عقیده زندگی می‏کند و هم برای عقیده؛ و همواره میان این دو قطب «با» و «برای» سیر می‏کند. در این سیر، کیان فردی با همه جلوه‌های دقیقش و نیز کیان اجتماعی با همه نمودهایش تجلی می‌یابد. هیچ انسانی در هیچ جای این جهان پهناور نیست که با عقیده زندگی نکند. هر اندیشه و باور و خیال و تصویری که در ذهن او نقش می‌بندد و رابطه وی با خودش و دیگران و جهان را تعیین می‏کند، برگرفته از اعتقاد او است. البتّه مراد ما از اعتقاد، باورهای اجتماعی و سیاسی نیست؛ زیرا هیچ نظام سیاسی یا اجتماعی نمی‌تواند جای دین را برای انسان پر کند. آن چه نیاز روح و فطرت انسان را برای همیشه پاسخ می‏دهد، دین است؛ حال آن که برترین نظام‌های سیاسی و اجتماعی عمرشان از حداکثر چند دهه تجاوز نمی‌کند و نمی‌توانند آن جای خالی را همواره پر نمایند. کجاست چنین نظامی که حیات جاودانه داشته باشد و بتواند همه موانع را کنار نهد و همواره دوام آورده باشد؟
نظام‌های انسانی برخاسته از ضرورت‌هایی هستند که منطق حرکت و حیات انسان ایجاب می‏کند و از ذات زندگی بشر برمی‌خیزند؛ امّا از آن جا که این منطق در طول زمان دستخوش دگرگونی‌های گوناگون می‏شود، هرگز عمر این نظام‌ها چندان طولانی نیست و با سپری شدن یک یا دو نسل از آدمیان، این نظام‌ها هم دستخوش اضمحلال یا تغییر می‌گردند. پس هیچگاه این‌ها نتوانسته‌اند جای خالی دین را برای بشر پر کنند.
همین سخن که در باره نظام‌های سیاسی و اجتماعی گفته شد، در باب سنّت‌ها و آیین‌های بشری نیز صادق است. آن چه مردم میان خود قرارداد می‌بندند و به عنوان عرف اخلاقی و فرهنگی برمی‌نهند و سپس ذوق و ذائقه‌ای که بر پایه آن پدیدار می‏شود، همگی در تحول و تغیرند و هرگز نمی‌توانند جای دین را پر کنند. البتّه این‌ها به جای خود محترم و نقش‌آفرین هستند و در طول دوره حیات و حضور خویش با دین و عقیده انسان تعامل می‌کنند و وجودشان بسیار مغتنم و لازم است؛ امّا جای دین را نمی‌گیرند.
اعتقاد و باور دینی عبارت است از شعوری وجدانی که انسان بدون پیچیدگی و سختی آن را درک می‏کند و ضمناً با خواب‌آلودگی و توهم همراه نیست. این باور عمیق، بنابر فطرتی است که مقتضای منطق پیدایش هستی، چه رسد به منطق پیدایش انسان، است. فطرت ایمان به خدا، چیزی نیست جز فطرتی جاودانه که از ابد تا از ازل، در ورای شکل‌ها و رنگ‌ها، جلوه می‏کند.
ما از فطرت ایمان به خداوند سخن می‌گوییم، و نه غریزه ایمان به خدا؛ زیرا غریزه چیزی نیست جز جمود بر انگیزه‌هایی که نمی‌توان از شیوه معین و مرسوم آن بیرون رفت و سرپیچید، امّا فطرت ایمان رنگی دیگر دارد و شعوری است زنده و بیدار و متعالی که طبیعتش چنین است که دست انسان را بگیرد و از نردبان عروج و کمال بالا ببرد و به اوج پاکی و پیراستگی برساند.
در این جا پای سؤالی همواره در میان است: آیا فطرت ایمان یکباره به انسان بخشیده شده یا رفته رفته و به‌تدریج همانند تحول در ابزارها و وسایل زندگی، شکل آن رو به تغییر و تکامل نهاده است؟ پژوهشگران در زمینه تطبیق ادیان، به این پرسش پاسخ‌هایی داده‌اند. برخی معتقدند که عقیده دینی نیز همانند هر پدیده اجتماعی دچار تطور و تکامل گشته و اکتشاف‌ها و ابداعات علمی و اندیشه‌ای، سهمی بزرگ در این زمینه هم داشته است. آنان برای اثبات این سخن خویش، نمونه‌هایی تاریخی از ادیان بت‌پرستانه قدیم در سرزمین‌هایی همچون مصر و یونان و بابل و هند را مثال می‌آورند.
در تحلیل این دیدگاه باید گفت: اصل منطق هستی، اقتضای ایمان به خدای یگانه را دارد. هیچ پیامبری در درازای تاریخ نبوده که مردم را به توحید فرانخواند. نوح، پیامبر بزرگ خدا، به مردمش همین را می‌گفت:
لَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحاً إِلَى قَوْمِهِ فَقَالَ یَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّهَ مَالَکُمْ مِنْ إِلهٍ غَیْرُهُ إِنِّی أَخَافُ عَلَیْکُمْ عَذَابَ یَوْمٍ عَظِیمٍ
نوح را بر قومش به رسالت فرستادیم. گفت: ای قوم من، اللَّه را بپرستید، شما را خدایی جز او نیست، من از عذاب روزی بزرگ بر شما بیمناکم.
هود نیز چنین می‌کرد:
وَإِلَى عَادٍ أَخَاهُمْ هُوداً قَالَ یَاقَوْمِ اعْبُدُوا اللّهَ مَا لَکُمْ مِنْ إِلهٍ غَیْرُهُ أَفَلاَ تَتَّقُونَ
و بر قوم عاد، برادرشان هود را فرستادیم. گفت: ای قوم من، اللَّه را بپرستید که شما را جز او خدایی نیست، و چرا نمی‏پرهیزید؟
همین سخن را صالح نیز پی گرفت:
وَإِلَى ثَمُودَ أَخَاهُمْ صَالِحاً قَالَ یَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللّهَ مَا لَکُمْ مِن إِلهٍ غَیْرُهُ قَدْ جَاءَتْکُمْ بَیِّنَهٌ مِنْ رَبَّکُمْ هذِهِ نَاقَهُ اللّهِ لَکُمْ آیَهً فَذَرُوهَا تَأْکُلْ فِی أَرْضِ اللّهِ وَلاَ تَمَسُّوهَا بِسُوءٍ فَیَأْخُذَکُمْ عَذَابٌ أَلِیمٌ.
بر قوم ثمود، برادرشان صالح را فرستادیم. گفت: ای قوم من، اللَّه را بپرستید، شما را هیچ خدایی جز او نیست، از جانب خدا برای شما نشانه‌‏ای آشکار آمد.
اگر فطرت ایمان به خداوند یگانه در ذات بشر نهفته نبود و از همان آغاز با نهاد انسان سرشته نشده بود، هرگز جا نداشت که همه پیامبران الهی مردم را به توحید فراخوانند. همین باور تا هنگام نزول قرآن که خاتم کتاب‌های آسمانی است، ادامه می‌یابد و همچنان مردم به پرستش خداوند یگانه فراخوانده می‏شوند. با این نگره، می‌توان دریافت که اصل اعتقاد توحیدی در معرض تطوّر و دگرگونی نبوده است. کافی است در وضع مردم عرب در روزگار نزول قرآن کریم بنگریم. آن مردم در طراز و مرتبه‌ای از پیشرفتگی قرار نداشتند که سزاوار فراخوانده شدن به توحید باشند؛ مگر آن که بپذیریم دعوت به توحید، ارتباطی به ترقی یا تنزل مدنی جوامع ندارد. آن مردم اساساً از توسعه مدنی برخوردار نبودند و از لحاظ فکری و فلسفی جایگاهی درخور نداشتند تا شایسته دعوت توحیدی گردند. در شبه جزیره عربی آن روزگار، همه گونه زشتی و فساد و تباهی و پلیدی در اوج خود دیده می‌شد و در سوی دیگر، گرایش‌های دینی دیگر، همانند یهودیت و مسیحیت و صائبی‌گری، حضور داشت. پس چنین نبود که انتظار رود این مردم عقیده درست را بازشناسند و به این دلیل، به آن بگروند. امّا قرآن کریم به انتظار ننشست تا آن مردم به بلوغ فکری و تطوّر اجتماعی برسند و آن گاه، رسالت پیامبره را بپذیرند. قرآن کتابی است سراسر اعجاز بیانی و فکری و هنری و تشریعی. اگر بنا بود آن مردم به حدی از آمادگی برسند که شایسته دریافت چنین سخن اعجازینی شوند، هرگز نباید قرآن بر ایشان یا هیچ امتی نازل می‌گشت؛ امّا حقیقت این است که قرآن بر فطرت ایمانی ایشان فرود آمد که خود، از معجزات بزرگ خداوند است.
برخی می‌پرسند: «اگر چنین است، پس دیانت‌های مشرکانه در مصر و یونان و بابل و هند و چین چه می‌کرده است؟ چرا آن دین‌ها از روزگاران کهن تا امروز برجا مانده و مقاومت کرده‌اند و آیین‌های اجتماعی و سیاسی‌شان تا این روزگار باقی مانده است؟ از میان پیروان این ادیان، نابغه‌هایی در فلسفه و هنر و سیاست برخاسته‌اند. پس فطرت ایمان در طول این سه هزار سال کجا بوده است؟»
در پاسخ باید گفت: «در طول این مدت، ارسال پیامبران خداوند برای راهنمایی مردم ادامه داشت تا به پیامبر خاتم رسید؛ و امّا آن دیانت‌های مشرکانه از پی هم آمدند و رفتند و اکنون نام و نشانی از بسیاری از آن‌ها برجای نمانده و از برخی نیز تنها نامی بر جای مانده و یا نام خدایان بزرگشان در کتاب‌ها ثبت گشته است. حتی از آداب و عبادات و رسوم آنان نیز اثری برجای نمانده است. تنها چیزی که اکنون از بسیاری از آن ادیان بر جای مانده، همان است که به نام اساطیر از آن‌ها تعبیر می‌کنیم.»
البتّه فلاسفه یونان معمولا از بیم قدرت‌های مسلط آن روزگاران، در برابر این دیانات سخن صریحی نگفته‌اند؛ امّا همان فطرت ایمانی‌شان آنان را از تسلیم در برابر شرک و پذیرفتن عقاید مشرکانه بازمی‌داشت. سرزمین مصر که برخی آن را زادگاه و بومگاه این گونه ادیان برمی‌شمرند، نزدیک‌ترین سرزمین به فطرت راستین ایمانی است و پدر پیامبران، حضرت ابراهیمه و شماری از نسل او، از این سرزمین دیدار کردند. نیز موسیه برهه‌ای از زمان را در آن جای زیست و مردم را به عبادت خداوند فراخواند؛ امّا نیروی مادّی کاهنان قوی‌تر از نیروی پیامبران و پیروانشان بود و قدرت‌های حاکم به مردم رخصت ندادند تا از این فطرت الهی پیروی کنند. تقریبا همه تمدن‌های شکل گرفته بر کناره رودهای بزرگ، از این دست بودند.
با این بررسی کوتاه، اکنون این پرسش باقی می‌ماند: «آیا ادیان مشرکانه توانستند نیازهای روحی انسان را برآورند و او را اغنا نمایند؟ آیا توانستند وی را به حقیقت نفس و ذاتش رهنمون گردند؟ آیا او را در هنگامه‌های اسیرشدن به دام اضطراب‌های نفسانی، نجات بخشیدند؟ آیا در عرصه‌های دچارشدن به فریب و نیرنگ، دستش را گرفتند و از دام نیرنگ‌ها بر حذرش داشتند؟»
حقیقت این است که هیچ یک از ادیان غیرتوحیدی نتوانستد این کارها را انجام دهند و حتی کم‌تر از این کارها نیز از دستشان برنیامد. اگر این ادیان بارقه‌ای از یقین در دل پیروانشان برمی‌افروختند، این گونه بر باد فنا نمی‌شدند و از یادها نمی‌رفتند. یادی که از این ادیان بر جای مانده، تنها آثار احساسات وطن‌دوستانه و نوستالژیک و میراث‌خواهانه است، نه از سر اعتقاد و باور و یقین و طمأنینه. افکار مشرکانه، خواه در تمدن‌های شرق و خواه غرب جهان، انحرافی از فطرت ایمان توحیدی بوده‌اند و حتی اگر اعصاری دیگر نیز امتداد می‌یافتند، باز همین سخن در باره آن‌ها صادق بود.
کلمه توحید با همه اعجاز و شکوهش، مؤثرترین و ناب‌ترین جلوه جمال در قرآن است و از رهگذر آن، جلال و زیبایی به چشم می‌آید: لا اله الا الله. همین سخن کوتاه به شکوه در گذر قرن‌ها مایه یقین و آرامش و اطمینان خاطر و شکوه جان‌ها گشته و توانسته روح‌ها و احساس‌ها را در درک زیبایی توحیدی هستی برانگیزاند.
----------------------
منبع: / ماهنامه / پیام زن / 1388 / شماره 214، دی ۱۳۸۸/۱۰
سیّد ابوالقاسم حسینی (ژرفا)

نظرات:

بازخورد مطلب:

خانه | تماس | درباره ما |