خانه مبانی نظری خوشنویسی صنایع دستی نقاشی و نگارگری تعزیه و نمایش سینما و تلویزیون معماری شعر و ادبيات هنر جدید جشنواره ها

نگارگری در دوره ترکمانان

پدیدآورنده: سرویس هنر اسلامی/ محمدسعید اکبرزاده 1396 .7 آذر

در مکتب ترکمانان در اواخر قرن پانزدهم آدم‎ها شکل عروسک به خود می‎گیرند که در جلو صحنه‎‎های تکراری سنتی بازی می‎کنند، در این دوره مینیاتور کاملاً از نظر مجذوب بودن به نوع سوژه آن بستگی می‎یابد.

ــ ویژگی کلی دوره ترکمانان (حدود771-908ق./1369-1502م.)
هنگامی که تیمور بر ایران تسلط داشت، دو دسته از ترکمانان که خود را آق قویونلو و قراقویونلو می‎نامیدند در شمال غربی ایران و بین النهرین روی کار آمدند. در آغاز قراقویونلو‎ها که جهانشاه متعلق بدان‎ها بود، قدرت گرفتند و تبریز را پایتخت خود قرار دادند. امرای این خاندان که از سال780 ق./1378م. به بعد قدرت و نفوذی یافتند چهار تن بودند. مؤسس این سلسله قرایوسف از اعقاب بهرام خواجه است که در شیروان و حوالی آن حکومت می‎کرد. از حکمرانان مشهور ترکمانان قراقویونلو می‎توان به امیر اسکند، میرزا جهانشاه و قرایوسف اشاره کرد. اوزون حسن بر میرزا جهانشاه و پسرش امیر حسن علیشاه چیره شد، خاندان قراقویونلو را منقرض کرد و آذربایجان و نواحی غربی را تحت تسلط خویش در آورد.
اوزون حسن با گسترش فوق العاده نواحی مفتوحه، جهانشاه را تحت سلطه خود در آورد و از این زمان به بعد تا اواخر قرن نهم/پانزدهم سراسر ایران، جز خراسان، تحت نفوذ سلاطین آق قویونلو در آمد. از حکمرانان مشهور این قبیله می‎توان به اوزون حسن، سلطان خلیل، سلطان یعقوب، بایسنقر و الوند میرزا اشاره کرد. شاه اسماعیل صفوی پس از رسیدن به سلطنت به قصد تصرف آذربایجان به آن ناحیه لشکر کشید و طی نبرد شدیدی بیست هزار تن از سپاهیان الوند میرزا را نابود ساخت. به طور کلی دربار حکمرانان ترکمن در تبریز، شیراز و بغداد میان سال‎های 853 و 863 به نسبت فضای مناسب تری برای فعالیت هنرمنددان بود تا دربار متشنج تیموریان در هرات.
مکتب هنری ترکمانان در دوره جهانشاه که اغلب درگیر مسائل سیاسی-نظامی بود، از نظر شیوه و بیان وحدتی حاصل نکرد، ولی پسر متمرد جهانشاه، پیر بداغ(پیر بداق) که از نخستین حامیان پایدار هنر بود، فضا و شرایط لازم را برای همبسته و یکپارچه کردن نگاره‎‎های متعلق به سال‎های 8534ق./1449 م. فراهم آورد او از نظر سیاسی شبیه شاهزاده اوایل دوره تیموری، اسکندر سلطان، بود و مثل مرغ طوفان مدام علیه پدر شورش می‎کرد.
اوزون حسن سرکرده و نخستین حکمران آق قویونلو، از نظر ذوق و سلیقه هنری و ادبی شبیه تیمور بود و جانشین و پسرش خلیل در تمام عمر علاقه زیادی به پرداخت کتب زیبا داشت. یعقوب بیک نیز زمانی که به جای برادر(خلیل) نشست با اینکه یازده سال بیشتر نداشت، ولی ذوق و سلیقه ادبی و هنری‎اش از همان ایام نوجوانی مشخص و پدیدار بود. وی حامی جامی شاعر معروف شد و در عالم نقاشی نیز دو نفر از هنرمندان چیره دست و توانای روزگار نظیر شیخی و درویش محمد را به خدمت گرفت.

ــ ویژگی‎های زیباشناختی مکتب ترکمانان، تبریز، شیراز و بغداد
اینکه به طور قطعی بتوان گفت این مکتب از کجا آغاز شده، غیر ممکن است، ولی به نظر می‎رسد از شمال یا شمال غربی شروع شده باشد و ممکن است از سبک نسبتاً ساده تصویری که در گروهی از نسخه‎‎های خطی که به دربار شاهرخ در سال‎های اولیه قرن نهم/پانزدهم مربوط می‎شود، سرچشمه گرفته باشد. برخی از ویژگی‎های اصلی ترکمانان که از همان اولین نسخه‎‎های خطی نمایان می‎شود، عبارت‎اند از : پیکره‎‎های عروسک گونه نسبتاً چاق و خپل با صورت‎های گرد و پا‎های نازک و منظره پردازی خیالی. نفوذ چینی در این سبک مشاهده می‎شود که بیشتر مربوط به دوران مینگ است تا دوران یوان. از آنجا که تبریز یکی از مراکز مهم دادوستد خاورمیانه بود به مدت صدوپنجاه سال شاهد بزرگترین تأثیر متقابل ایرانی-چینی بوده است.
مکتب ترکمانان در زمان پیر بداق در بغداد، حد فاصلی است میان هرات در دوره بایسنقر میرزا و محمد جوکی و شیوه متأخر هنرمندان سلطان حسین بایقرا.
از دیگر شاخصه‎‎های کلی مکتب ترکمانان، شیوه‎‎های متنوع خاص ولی محدود برای ابرها، گیاهان، صخره ‎ها و درختان است. در این سبک، شیوه طراحی به گونه‎ای است که تأکید کمی روی خط می‎شود. زمینه اثر به طور تغییر ناپذیری یا با رنگ ملایم با دسته‎‎های علف چیده شده به طور قرار دادی و هندسی اجرا شده یا با یک سبز غنی و درخشان با توده‎‎های بته مانند از رستنی‎هایی با رنگ زرد یا سبز روشن‎تر بدون افق صخره‎ای نشان داده شده است.
همان طور که گفته شد مکتب ترکمانان تحت حمایت پیر بداق در پیوند مستقیم با سبک هرات بود، گو اینکه نشانه‎هایی از سبک کهن ترکمانان و گاه گاهی از سبک شیراز را در خود داشت. سبک شیراز در حدود 864ق./1459م. محو شد، در واقع، بعد از گذشت بیش از شصت سال که طی آن مکتب ترکمانان دستخوش تغییر فراوانی شد. این مکتب به تدریج به سوی تلفیق با مکتب شیراز صفوی طی دهه نخست قرن دهم/شانزدهم پیش می‎رود.
در مکتب ترکمانان در اواخر قرن پانزدهم آدم‎ها شکل عروسک به خود می‎گیرند که در جلو صحنه‎‎های تکراری سنتی بازی می‎کنند، در این دوره مینیاتور کاملاً از نظر مجذوب بودن به نوع سوژه آن بستگی می‎یابد و به جای اینکه تخیلات شاعرانه در آن همانند گذشته به کار رود آن را تا حد داستان‎های جن و پری کاهش می‎دهد؛ البته تمام مینیاتور‎های اواخر قرن نهم/پانزدهم در شیراز از این قانون تبعیت نمی‎کنند.
آثاری که احتمالاً حامیان ترکمانی و تیموری داشته‎اند در آسیای مرکزی نیز وجود دارند که به وسیله هنرمندانی نظیر محمد سیاه قلم و درویش محمد تحت حمایت یعقوب بیک (حکمران ترکمانی آق قویونلو) اجرا شده‎اند. پیکره‎‎های این آثار نزدیک به تصاویر شیطانی تائوئیستی هستند و طراحی آن‎ها نشان می‎دهد که به بعد از 890ق./1485م. تعلق دارند.
جامه مردان در مکتب ترکمانان دستار گرد سفید(به ندرت رنگی) و قطعات طلاست که به طور اغراق آمیزی بر روی کت‎های بلند در سراسر تاریخ این مکتب بدون تغییر باقی می‎ماند. روسری زنان، در حدود901ق./1495 م. دستخوش تغییر می‎شود، آنان در نگاره‎‎های اولیه مکتب ترکمانان همان سرپوشی را می‎گذارند که برای مثال در آثار هرات تحت نظر بایسنقر وجود داشت و شامل یک حلقه زینتی رنگی است که در پشت سر با دنباله‎‎های آویخته گره می‎خورد و گاهی اوقات با قطعه‎ای از سرپوش سفیدی که روی شانه‎‎های می‎افتد، در جای خود ثابت می‎شود. در سال 899ق./1493م. این سرپوش زنان در کنار روسری سفید ساده‎ای که هنگام به قدرت رسیدن صفویان هنوز رایج بود، ظاهر می‎شود، که به طور تفسیر ناپذیری در نگاره‎‎های بعدی ترکمانان نظیر نسخ متعلق به 907ق./1501م. دیده می‎شود.

ــ نسخه‎‎های مصور مکتب ترکمانان
مهر و مشتری عصار این نسخه که مربوط به دوره ترکمانان قراقویونلوست به تاریخ 822ق./1419م. تعلق دارد و در تبریز به وسیله هنرمند معروف جعفر تبریزی که چن سال قبل ناظر کتابخانه بایسنقر در هرات بود، مثنی برداری شده است. سبک آن سبک التقاطی و ترکیبی و نگاره‎‎های آن کار چندین نقاش با توانایی‎های متفاوت است. همانند گروهی از نسخ خطی سال‎های میانی این قرن، که در آن‎ها سبک هرات و شیراز پا به پای سبک ترکمانان تبریز به موجودیت خود اد امه می‎داد، هر سه سبک در این نسخه جلوه یافته است.

خاوران نامه ابن‌حسام
این نسخه خطی یکی از آثار حماسی در مورد اعمال و کردار حضرت علی (ع) و و سایر شخصیت‎های صدر اسلام است که خود نسخه خطی همراه با بیشتر نگاره ‎ها در موزه هنر‎های تزیینی تهران است، ولی نگاره‎‎های کنده شده آن در کتابخانه چستربیتی و جا‎های دیگر موجود است و تعداد کمی از آن‎ها تاریخ بین 881ق./1476م. و 893ق./1487م. را نشان می‎دهند.
تعدادی از این نگاره ‎ها امضای هنرمندی به نام «فرهادی» با عنوان « حقیرترین بندگان» را دارند که متعلق به 881ق./1476م/هستند. این نگاره ‎ها ترکیب بندی‎های اصیلی دارند که مهارت و استادی فرهاد را در طراحی و بهره گیری از تخیل نشان می‎دهند. در آن‎ها رنگ و شکل ابر‎ها کاملاً غیر طبیعی هستند، یعنی رنگ طلایی داشته و در زمینه آبی آسمان قرار گرفته‎اند.
این نگاره ‎ها نسبت به اندازه‎‎های معمولی نگاره‎‎های تجاری ترکمانان اندازه‎‎های بزرگ تری دارند، اما در آن‎ها همه قرار داد‎ها و اصول سبک ترکمانان تثبیت شده است.
متأسفانه این نسخه خطی مهم نیز سرنوشتی نظیر سرنوشت شاهنامه دموت، از لحاظ پراکنده شدن، یافته است، قبل از آنکه کل نگاره‎‎های آن مورد مطالعه تحلیل قرار گیرند.

خمسه نظامی
این نسخه خطی از مرغوب ترین نسخ مصور سلاطین ترکمن است که حد فاصلی میان نگاره‎‎های دوره تیموری و نقاشی‎های مکتب صفوی است و در برگی از آن گفت شده که کتاب ابتدا برای بابر بایسنقری (متوفی 861ق./1456م.)تهیه شده و سپس به دست خلیل از ترکمانان آق قویونلو افتاده است که دستور داد برای پدرش، اوزون حسن، آن را کامل کنند و سپس به دست یعقوب بیک افتاد و او متن را کامل کرد و یازده نگاره آن را شیخی و درویش محمد اجرا کردند. کتاب که تا این زمان هنوز ناتمام بود به دست سردودمان سلسله صفوی، شاه اسماعیل افتاد و نقاشان درباری شاه اسماعیل یازده نگاره دیگر بدان افزودند که در میان این نقاشان می‎توان نقاش جوان سلطان محمد را تشخیص داد.
نگاره‎هایی که تحت حمایت یعقوب بیک اجرا شده اند، از نظر سبک و شیوه با نگاره‎‎های آلبوم منسوب به شیخی و درویش محمد مطابقت دارند. حضور فرشتگان، نوازنده چنگ و باغبانان عوامل جدیدی در تصویرند که به نقاشی دوره جلایریان باز می‎گردد. همه این نگاره ‎ها اجرای دقیق، رنگ آمیزی غنی و ویژگی‎‎های منظره پردازی تخیلی و با شکوه دوره یعقوب بیک را دارند که خود او در چند تا از آن‎ها در هیئت بهرام گور ظاهر شده است. تمامی نگاره‎‎های این نسخه، با رنگ آمیزی حیرت انگیز و بدعت د رترکیب بندی و افزودن عوامل متعارف و غیر متعارف در کنار هم بسیار جذاب‎اند. نگاره‎‎های 78-81 از نگاره‎‎های دوره یعقوب بیک و نگاهر 85 از نگاره‎‎های دوره صفوی محسوب می‎شود.

شاهنامه «سربزرگ»
این شاهنامه ی شاخص(899ق./1493 م.) را اولین بار مارتین و شولز معرفی کردند و امروزه در مجموعه‎‎های مختلف عربی، عمومی و شخصی پراکنده است. این شاهنامه 350نگاره دارد که در دو قالب تصویر شده است و در یکی از آن‎ها سر‎ها به طرز اغراق آمیزی بزرگ رقم زده شده‎اند و به همین دلیل به شاهنامه سر بزرگ شهرت یافته است. ویژگی‎های این شاهنامه رنگ‎های روشن و درخشان، اندام فربه و بزرگ، رویش منظم علف‎ها و بی توجهی نسبت به رابطه فضا اشخاص در آن است. به طور کلی، در مکتب ترکمانان (اواخر قرن نهم/پانزدهم و اوایل قرن دهم/شانزدهم) سعی می‎شود تا ترکیب بندی‎های بزرگ و پر از جزئیات و تنوع وسیعی از تصاویر دورنما اجرا شوند، نظیر آنچه در نگاره‎‎های این شاهنامه دیده می‎شود. این اثر امروزه دو جلد است که جلد اول در موزه هنر ترک و اسلامی و جلد دوم در کتابخانه دانشگاه استانبول قرار دارد. هر دو نسخه رنگ آمیزی و منظره پردازی پس زمینه مشابه دارند. امروزه به اشتباه نگاره‎‎های آن را متعلق به ترکیه د رسده‎‎های دهم/شانزدهم و یازدهم/هفدهم می‎دانند، در حالی که باید به این واقعیت اشاره کرد که این نسخه ی پر اهمیت، مثنی برداری منحصر به فردی از شاهنامه در دو جلد است که در سال‎های پایانی قرن نهم/یازدهم برای سلطانعلی گیلانی تذهیب کاری شده است. نگاره‎‎های این نسخه، در مقایسه با دیگر سفارش‎های تجاری دوره ترکمانان با دقت و وسواس بسیاری نقاشی شده‎اند. نگاره 84 از نگاره‎‎های این نسخه محسوب می‎شود.

ــ نگارگران مکتب ترکمانان


فرهاد
همان طور که ذکر شد؛ تصویر گر نسخه خاوران نامه ابن حسام، فرهاد است و نگاره‎‎های این نسخه را با عنوان «حقیرترین بندگان»امضا کرده است. مکتب ترکمانان در نگار‎‎های فرهاد برای اولین بار تحول می‎یابد. او با اینکه ناشناس است ولی می‎بایست نقاشی با خلاقیت و موقعیت بالا بوده باشد و به احتمال قوی در استقرار این سبک (ترکمانان) دست داشته است. ترکیب بندی‎های اصیل نگاره‎‎های وی مهارت و استادی‎اش را در طراحی و بهره گیری از تخیل نشان می‎دهند. اجرای فرهاد محکم و دقیق است. او پس از جنید بغدادی و بهزاد تن‎ها تصویر گر نسخه خطی است که آثار امضا شده ی او دلالت بر شهرت وفقیت آمیز او دارد و ممکن است عاملی برای افزایش فوق العاده ی نسخه‎‎های خطی بعد از 885ق./1480م. در مکتبی که او به تحول رسانده بود، باشد.

شیخی
شیخی، نگارگر دربار یعقوب بیک (حکمران ترکمانان آق قویونلو) بوده است. در حدود شصت نگاره او در آلبوم‎های کتابخانه توپقاپی موجود است. از دیگر آثار منسوب به او، خمسه نظامی سال 886ق./1481م. متعلق به کتابخاه توپقاپی است که تحت حمایت یعقوب بیک انجام پذیرفته است و از نظر سبک و شیوه با نگاره‎‎های آلبوم منسوب به شیخی و درویش محمد مطابق دارد، گو اینکه تزیینات چینی وار آن‎ها چندان رایج نیست.

درویش محمد یا سیاه قلم
درویش محمد نیز از نگارگران دربار یعقوب بیک بوده است، سه نگاره از آلبوم کتابخانه توپقاپی متعلق به اوست. درویش محمد به همراه شیخی در یادداشت طولانی کپی برداری از خمسه نظامی (توپقاپی) از نقاشان برجسته دربار یعقوب بیک قلمداد شده‎اند. عده‎ای معتقدند سیاه قلم و درویش از القاب نقاش است که جزء نام او به حساب آمده است؛ بنابراین احتمال دارد درویش محمد و سیاه قلم یک نفر باشند. اثر دیگری را که او به همراه شیخی مصور کرده، تعدای از نگار ه‎ای نسخه خمسه نظامی سال 886ق./1481 م. است. نگاره 85 از آثار اوست.
شصت نگاره از آلبوم کتابخانه توپقاپی منسوب به محمد سیاه قلم است. بسیار از این آثار، طراحی‎های قلمی ساده‎ای هستند همانند نوعی تمرین‎های آزمایشی از هیئت‎های جانوران افسانه‎ای مانند اژد‎ها و سیمرغ. در واقع، نگارگری ایران در هیچ زمانی به این اندازه آثار چینی وار به وجود نیاورده است. به طور کلی این نوع طراحی‎های آلبوم‎های استانبول تمایلی را در برتری مکتب خارجی نیست به بومی آسیای مرکزی چه ترکی و چه مغولی نشان می‎دهند.

این طراحی‎ها بازنمایی‎های صحنه‎‎های وام این طراحی‎ها بازنمایی‎های صحنه‎‎های وامگیری شده از اعمال و عادت مردم استپ نشین و همچنین عرف و باور‎های شمن پرستی مردم جنوب سیبری خصوصاً موقوف به ساختن هیئ‎های وهمی عفریتگان و اهریمنان با منظره‎‎های کریه و تهدید آمیز است. تعدای از این آثار عبارت‎اند از: «نوازندگان اهریمنی»، «رفص شمن‎های سیاه» و «مشایعت قوش بازان» (شماره 86) و «اهرمینان در حال رقص» (شماره 87). البته این طراحی‎ها را می‎توان به حوزه‎ای که با خاور دور و همچنین تیموریان در تماس بوده نسبت داد. از طرف دیگر برخی از پژوهشگران با پذیرش موضوعات جادویی طراحی‎های سیاه قلم سردر گم شده و آن‎ها را به یکی از مکاتب آسیای مرکزی نسبت داده‎اند. احتمال دارد که نقاش به آسیای مرکزی سفری کرده و اطلاعات و داستان‎های مغشوشی از آیین شمنی شیطان پرستی کسب کرده و صحنه‎هایی از زندگی چادرنشینی را که در آلبوم‎ها دیده می‎شود از نزدیک دیده و تجربه کرده است. به هر حال حامیانی که این نقاشی‎ها برای آن‎ها اجرا می‎شده، چه تیموری و چه ترکمنی، از آسیای مرکزی بوده و هنوز زندگی قبیله‎ای داشته‎اند.
چندین اثر از سیاه قلم حاوی پیکره‎هایی به سبک معمولی دربار یعقوب بیک است و دست کم در یکی از آن‎ها پیکره ‎ها در کنار دیو‎ها ظاهر شده‎اند و این یکی از ویژگی‎‎های نگاره‎‎های این هنرمند بوده است.

منابع
1. هنر نگارگری ایران.
2. «آثار و نسخه‎‎های خطی مکتب بخارا» در فصلنامه هنر، شایسته فر مهناز.
3. سیر تاریخ نقاشی ایران.
4. نقاشی ایران.
5. سیر تاریخ نقاشی ایران.
6. سیر و صور نقاشی ایران.

1396 .7 آذر / نویسنده: سرویس هنر اسلامی/ محمدسعید اکبرزاده / نظر: 0 /

نظرات:

بازخورد مطلب:

خانه | تماس | درباره ما |