خانه مبانی نظری خوشنویسی صنایع دستی نقاشی و نگارگری تعزیه و نمایش سینما و تلویزیون معماری شعر و ادبيات هنر جدید جشنواره ها

سیر تحولات معماری مسجد جامع ساوه

بر اساس تحقيق در مانده هايي از عناصر معماري فضائي مسجد و موشكافي در فضاي شمالي گنبد خانه در بناي كهنسال مسجد جامع ساوه ساخت و سازهاي مكرر و بي شماري به چشم مي خورد كه

بر اساس تحقیق در مانده هایی از عناصر معماری فضائی مسجد و موشکافی در فضای شمالی گنبد خانه
در بنای کهنسال مسجد جامع ساوه ساخت و سازهای مکرر و بی شماری به چشم می خورد که بعضاً شنا سایی شده اند و بررسی و تحقیق برای شناسایی برخی از آنها تا کنون میسر نشده و آشنایی به مشخصات آنها نیازمند کاری مستمر و دراز مدت و صبر و حوصله اهل تحقیق است.

هرچند که در آغار نمی توان ساختمان اولیه مسجد را در میان مجموعه عناصر معماری نو و کهنه تر فضای تاریخی مسجد تشخیص داد با این حال برخی از ساخت و ساز های جدیدتری که جایگزین عناصر معماری پیشین گردیده اند خود گویی مشخصاتی از بانی کهن هستند و با تعمق بیشتر می توان ضمن آشنایی با ساخت و ساز جدید از رمز و راز بنای اصلی قدیمی آگاه شد.


ساخت و ساز های گوناگونی همچون منار بیرون از باروی محیطی مسجد ،ایوان غربی ،گنبد خانه جنوبی وایوان جنوبی ، شبستان ها و فضا های متنوع آن در هماهنگی یکپارچه ای با هم ترکیب شده اند در این هماهنگی حضور اندیشمندانه معمار واحدی به چشم می اید که از زمان پیدایش بنا تا کنون یک تنه بر تمامی تغییرات و تحولات بنای مسجد نا ظر بوده و در طراحی و تعمیر ضوابط اجرایی بخش های اضافه شده و یا جایگزین شده به بنای اصلی اختیار تام داشته است. آن چنان که همواره یک نظام معماری معین با ضوابط اجرایی از پیش تعیین شده ای در ساخت و ساز و مرمت بنای مسجد بی چون و چرا رعایت و اجرا گردیده است.
این گونه هماهنگی موزون در فضاهای متنوع بناهای مسجد های کهن را شاید بتوان در دیگر شهرها نیز جستجو نمود ولی در مسجد جامع ساوه بسیاری از دوره های متفاوت معماری نو و کهنه تر را می توان در یک فضای واحد در کنار یکدیگر دید و بررسی کرد و این یکی از ویژگی های مسجد جامع ساوه است که می توان در فضایی واحد شکل معماری دو دوره ساختمانی و یا چند سازه متفاوت از دوره های ساختمانی گوناگونی را بازسازی کرد و شواهد هر دوره را در یک نگاه در کنار هم دید و با هم مقایسه نمود.


این دریافت و برداشت استثنایی از مسجد جامع ساوه را تنها با وجود مانده هایی ، ولو اندک ، از ساخت وساز و معماری هر دوره در کنار مصالح ساخت و ساز جدیدتری میتوان بازسازی کرد و سیر تحولات معماری فضایی واحد را در یک نگاه ولی نگاهی مدت دار و فرصت دار در یک پرده دید و هم خطوط لبه های معماری چند دوره متمایز را با شکلی بلورین قابل تشخیص که منطبق بر یکدیگر هستند بررسی نمود.
به اندازه کاستن از فضای مورد نیاز ، در هنگام اجرای طرح معماری جایگزین در فضای ساخته شده پیشین ، آسیب ندیدن لبه های برجای مانده در پیرامون فضای کاسته شده تا هنگام اجرای طرح جدید نشا نه ای از حرمت گذاشتن به کار کنار گذاشته شده پیشینیان و دقت و انضباط کارگاهی در طول عملیات اجرایی از زمان کاستن تا هنگام افزودن به فضای معماری و اراده طراح در دقت محاسبات و نداشتن تردید در اجرای بی کم و کاست طرح معماری جایگزین است.


امتیاز و نتیجه این همه دقت وانضباط و ترتیب که بدون شک در ردیف کارهای عبادی مؤمنانه است ، بر جای ماندن مدارک و نشانه های معماری دوره قدیمی تر در کنار و همجواری تنگاتنگ با عناصر معماری جدیدتر است. در بنای مسجد جامع ساوه و در هر موضع آن چنین ساخت وساز هایی به کراّت صورت گرفته و از این رو نشانه های چندین دوره ساختمانی در هر گوشه آن به چشم میخورد . با اینکه بخش های کوچکی از معماری های کهنه تر بر جای مانده است در هر حال حضور لبه ای از معماری قدیمی تر را نشان می دهد و چون در یک نگاه تعداد زیادی مدارک و سند و نشانه دوره های ساخت وساز های متنوع در کنار یکدیگر به چشم میخورد، می توان پس از تکمیل طرح بازسازی هر دوره ساختمانی ، در یک فضای واحد، آن فضا را شامل چندین دوره معماری دید که همه در بعد زمان در اختیار یکدیگر قرار می گیرند ولی مکان آن در هر دوره همان مکان دوره پیشتر است.

کتیبه های تاریخ دار موجود در مسجد جامع ساوه

مدرک و سند صریحی از سابقه پیدایش و شکل گیری مسجد جامع ساوه در دست نیست و بجز کتیبه های تاریخدار موجود در جاهای گوناگون بنای مسجد که سابقه و زمان شکل گیری موضع کتیبه و عناصر پیوسته به آن را روشن میکند تنها می توان با مقایسه عناصر معماری آن با بنا های مشابه و قراین موجود در ردیف شکل گیری عناصر معماری آن پیشنهاد هایی مشروط و احتمالی را عنوان نمود.
با تجزیه و تحلیل عوامل ساخت و ساز فضای معینی اعم از پایه ، پی ، کف ، پوسته های افزوده مربوط به استحکام بخشی بنا و حتی ردیابی امتداد اند و دو رنگ و تزئینات و.... میتوان دوره های ساختمانی پیشین و پسین مربوط به دوره شناخته شده کتیبه دار را تخمین زد و یا دست کم ردیف اولویت شکل گیری دوره های تعمیراتی و معماری بنا را نسبت به موضع مشابه از بنای مسجد و یا حتی بنا های دیگر ، بتدریج معماری هر دوره را شناسایی کرد.
نظریه اینکه ساخت و ساز و تعمیرات ساختمانی در جا به جای مسجد متفاوت است . تعداد آنها از نظر شکل و ساخت و ساز ، ابعاد آجر و نوع ملاط و بطور کلی مشخصات مصالح بنا ، بویژه پیش از پیدایش منار زیبای مسجد نیز متفاوت است، شناسایی ردیف شکل گیری پوسته های تعمیراتی و تحولات معماری آن در دراز مدت امکان پذیر ولی مشکل و طولانی بنظر میرسد.
با این حال تجزیه و تحلیل ساخت وساز عوامل معماری و مصالح آنها روشی مطمئن برای تعیین اولویت شکل گیری عناصر معماری و بطور کلی دوره های معماری متنوع ولی یکدست مسجد جامع است بویژه آنکه از این طریق علاوه بر شناسایی ، ضمن دست یافتن به طرح معماری آسیب شناشی بنا امکان پذیر میگردد که عملاً در تعمیرات آینده نقشی اساسی خواهد داشت.
اشکال عمده این روش ، نیاز به فرصت زیاد در دراز مدت است که طی آن میبایست اطلاعات مربوط به هر پایه و و هر پوسته و هر عنصر وابسته به معماری یکدوره ساختمانی شناسایی گردد در بایگانی خاص خود ثبت و ضبط شود تا پس از پایان انتقال کلیه اطلاعات مربوط به همه پایه ها و بارو و... در مرکز اطلاعاتی بتوان با فراخوانی آن اطلاعات به مقایسه و تنظیم نقشه عمومی معماری مسجد در ردیف هایی از دوره های ساخت ، پرداخت و نقشه باستان شناسی مسجد را فراهم آورد.
هر چند که تعداد کتیبه های تاریخدار مسجد نسبت به تعداد دوره های ساخت و ساز در آن بسیار اندک است.با این حال میتوان با وجود آنها و همچنین دیگر شاخص های شناخته شده معماری تاریخی ، ردیفی از معلومات را در لابه لای دوره های معماری و تعمیراتی در جای خود نشاند و کلیات مربوط سوابق هر دوره از معماری و زمان شکل گیری آن را تخمین زد.
سال 504 (ه.ق.) زمان ساخت منار مسجد جامع ساوه که از کتیبه موجود بر آن خوانده شده است این منار در فضای شمال شرقی با روی محیطی امروزی مسجد و به فاصله کمی از آن در متن پیاده روی خیابان شرقی مسجد جامع قرار دارد.برپایی این منار با ساخت و ساز هایی در فضای گوشه شمال شرقی همراه بوده که در سال 1354 مورد کاوش قرار گرفته است.
سال 507(ه.ق.)تاریخ ساخت محراب گچبری و نقاشی شده موجود در جبهه قبلی ناو شرقی گنبد خانه جنوبی است که بر کتیبه ای تزئینی در گچبری مرکزی در پائین بدنه شرقی در شرایط نوری خاص قابل خواندن است.
سال 9920ه.ق.)تاریخ مکتوب در کتیبه کاشی بالای مربع گنبد خانه جنوبی و در بد نه غربی گوشه جنوب غربی گنبد خانه است.
سال 936(ه.ق.)تاریخی است که بر انتهای کتیبه کاشی ایوان جنوبی و در بدنه شرقی بالای ایوان نوشته شده است .


منبا :میراث فرهنگی ساوه

عدم نمایش نظرات

خانه | تماس | درباره ما |