خانه مبانی نظری خوشنویسی صنایع دستی نقاشی و نگارگری تعزیه و نمایش سینما و تلویزیون معماری شعر و ادبيات هنر جدید جشنواره ها

ژازه تباتبایی؛ هنرمند دوران مدرنیته ایران

پدیدآورنده: سرویس هنر اسلامی/ محمدسعید اکبرزاده 1395 .28 آذر

ژازه تباتبایی در تاریخ ۱۳۰۹ در شهر تهران در یک خانواده نسبتا مذهبی به دنیا آمد. پدرش نظامی بود و در روزهای عزاداری خرجی می‌داد و درِ خانه‌اش به روی مستمندان گشوده بود.
ژازه تباتبایی در تاریخ ۱۳۰۹ در شهر تهران در یک خانواده نسبتا مذهبی به دنیا آمد. پدرش نظامی بود و در روزهای عزاداری خرجی می داد و درِ خانه اش به روی مستمندان گشوده بود. مادر ژازه از تبار هنرمندان بود و ژازه در زندگی خود گرایش به این سو داشت؛ به طوری که هیچ گاه علاقه مندی خود را به مادر و پدربزرگ هنرمندش کتمان نکرده است. ژازه تباتبایی به استثنای چندصباحی که در شهر «ویگو»ی اسپانیا زندگی کرده است، همه عمر خود را در شهر تهران، خیابان طالقانی (تخت جمشید سابق)، کوچه پاییز می گذراند (محل گالری هنر جدید و کارگاه هنری هنرمند). ژازه خاطرات کودکی و نوجوانی خود را که در این منطقه گذشته، در کتاب خودنوشته ای با عنوان «شطرنج زندگی» به تفصیل بیان کرده است. کتاب، حکایت از زندگی اولیه هنرمند و جذابیت های زندگی آن دوران و هستی هنرمند دارد. ژازه تباتبایی در دوران نوجوانی و جوانی هنرهای مختلفی مانند: شعر، نمایش نامه نویسی، سینما را تجربه می کند که در انتها در سال ۱۳۳۹ از دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران در رشته نقاشی فارغ التحصیل می شود و تا آخر عمر عمدتا در نقاشی و مجسمه سازی فعالیت کرده و از این طریق شُهره شهر خود می شود. وی در سال ۱۳۴۳ با اثر درخشانی به نام «مرغ نه، آدم نه» جایزه اول چهارمین بی ینال تهران را به خود اختصاص می دهد. نقاشی و مجسمه های آفریده شده از سوی ژازه تباتبایی در سال ۱۳۸۲ به همت وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و به کوشش هنرمند در سه مجلد به چاپ رسیده است. درباره هنرمند و آثارش مطالب بسیاری به وسیله اهالی فرهنگ و هنر و اشخاص معتبر نوشته شده است؛ آنچه در این مختصر می آید، نظرات و عقاید نگارنده است به عنوان مجسمه ساز، درباره دوستی هنرمند، آثار، شیوه بیانی و موقعیت هنرمندانه وی و تأثیرات نامبرده در رشد و بالندگی هنرمجسمه سازی ایران که به نوع و زاویه ای دیگر بررسی شده است: نگارنده به جهات مذکور ژازه تباتبایی را مؤثر ترین مجسمه ساز دوران مدرنیته ایران می داند. وی چشم انداز های نوینی را در هنر مجسمه سازی ایران بر ما می گشاید و از این طریق بر مجسمه سازی ایران تأثیر گذارده و موجب دگرگونی و حرکت آن به سوی آینده می شود.

یک: ژازه تباتبایی اصالت ماده را که تا آن زمان بر مجسمه سازی ایران حاکمیت داشته است، با آفریدن آثارش زیر سؤال می برد؛ ژازه تباتبایی با به کارگیری لوازم ازکار افتاده و دست دوم ماشین ها و ... دست به آفرینش آثاری می زند که امروزه بعد از گذشت سال ها، به عنوان آثار معتبر و ماندگارِ این حرفه تلقی می شوند. ژازه تباتبایی بدین طریق و به طور ضمنی، گشاینده راه و طریقی در مجسمه سازی ایران می شود که با هر ماده ای می توان اقدام به آفرینش هنری کرد و آنچه در این پروسه اهمیت دارد، ایده هنرمندانه است، نه ماده. ژازه تباتبایی به عنوان یک هنرمند شورشی در برابر حاکمیت متداول مجسمه سازی آن دوره ایران قدعلم کرده و با برداشت نوینی از ماده، چشم انداز جدیدی را در برابر دیدگان مخاطب می گشاید که به یقین این اقدام در آن دوره آسان به نظر نمی رسد. مجسمه های ژازه تباتبایی عمدتا از طریق جوشکاری لوازم یدکی ازکارافتاده و بدون طراحی قبلی و براساس ایده و ذهنیت هنرمند، سرهم بندی شده و نماینده جهانِ عجیب وغریب و تخیلات این هنرمند است.

دو: ژازه تباتبایی فاقد مهارت های دست متداول در دوران خود و به کارگیری آنها در آفرینش هنری بوده بنابراین آنچه برای هنرمند در درجه اهمیت قرار دارد، ایده هنرمندانه است که براساس تخیلات و تصورات و حالت های روانی-اجتماعی و وجودی هنرمند رخ می دهد که عینیت یافتن آنها می تواند به وسیله خود هنرمند یا شخص دیگری در چارچوب تخیلات و ایده های هنرمند انجام پذیرد. به عبارت دیگر، همه آثار ژازه تباتبایی براساس ایده اولیه وی و با مهارت جوشکاری آقامصطفی (همکار و جوشکار ژازه تباتبایی) صورت می گیرد که به این ترتیب دستان هنرمند نقش اساسی در آفرینش آثار وی نداشته است. در اینجا هنرمند مهارت های دست را در آفرینش اثر هنری زیر سؤال برده و مانند هنر عکاسی به ایده و انتخاب هنرمندانه اصالت داده و به آن اهمیت می دهد و از این طریق تحولی عظیم در مجسمه سازی ایران حاصل می شود که تا آن زمان چندان به آن توجه و عمل نمی شده است.
سه: ژازه تباتبایی در پروسه آفرینش مجسمه های خود رابطه متداول، حاکم و یک سویه بین سوژه و ابژه را دگرگون کرده و در مراحلی از آفرینش هنری خود به ابژه های هنری (لوازم یدکی فرسوده) به عنوان یک موجود زنده می نگرد و این در حالتی است که به لوازم ریخته شده در اطراف خود می نگرد و از میان آنها و در ارتباط با سایر ابژه های موجود، ابژه مناسب را برای جوش کاری در محل موردنظر انتخاب کرده و آن را به همکار جوشکار خود پیشنهاد می کند. (اگر این ابژه ها هم نبودند، انتخاب دیگری صورت می گرفت و اثری دیگر آفریده می شد). آنچه در این پروسه رخ می دهد این است که روش مورد عمل هنرمند به رابطه یک سویه بین سوژه و ابژه خاتمه داده و انتخاب ابژه ها تحت تأثیر حضور آنها و در یک فضای میانه سوژه و ابژه رخ می دهد و هنرمند در این فضای مشترک دست به انتخاب می زند و به ترتیبی تحت تأثیر ابژه های موجود قرار می گیرد. به نظر این رخداد، یعنی دگرگونی رابطه سوژه و ابژه، امروزی ترین و مهم ترین دستاورد ژازه تباتبایی برای هنر مجسمه سازی ایران است. ژازه تباتبایی که از نفرات اولیه مکتب سقاخانه به شمار می رود، هیچ گاه این مورد را نفی نکرده و از طرفی شیوه های بیانی و آفرینش هنری وی مؤید این امر است. آثار هنرمند به شدت اورژینال بوده و تحت تأثیر و توجه به میراث فرهنگی ایران و در ارتباط با مدرنیته و در روند تکاملی فعالیت های هنری وی شکل گرفته است. ژازه تباتبایی درکل هنرمندی شورشی و رادیکال است که در رفتار، گفتار و نوشتار غریبه گرا بوده و از این جهت مانند اکثر هنرمندان سرشناس دوران مدرنیته است. هنرمند نام خود را از علی به «ژازه» تغییر می دهد و در نوشتار و امضای آثار خود به جای طباطبایی از «تباتبایی» استفاده می کند، همین طور کتاب عجیب وغریب «اجق وجق» را منتشر می کند و موارد بسیار دیگر. هرچند هنرمند در گفتار با سنت برخورد افراطی داشته، ولی در آفرینش آثار خود عملا راه میانه را در پیش گرفته و آثاری در میانه سنت و مدرنیته می آفریند. وی به وضوح تحت تأثیر سنت نگارگری و مینیاتور ایرانی بوده و از طریق به کارگیری سواد غریبه و غیرمتداول، آفرینش های خود را به حیطه مدرنیته می کشاند. هنرمند به استثنای معدودی آثار اولیه که انتزاعی و تجریدی هستند، علاقه چندانی به این امر نداشته و آثار وی متأثر از واقعیت جهان بیرونی و اطراف وی هستند و در بیشتر موارد حتی اشاراتی به حکایات و تصورات عامیانه و مردمی دارند. ژازه تباتبایی مانند همکار و دوست دیرینه خود، ناصر اویسی، مدرنیته را به ساحت سنت می آورد و دراین راستا آثار بدیع و جذاب خود را می آفریند. آثار ژازه تباتبایی از نوعی زیبایی کلاسیک و رئالیستی بهره برده و در بیشتر موارد قرینه گرا، متعادل و یگانه هستند که این خود می تواند از ویژگی های آثار کلاسیک تلقی شود. لازم به یادآوری ا ست بعد از انقلاب ژازه تباتبایی برای مدتی در شهر «ویگو» در اسپانیا اقامت می کند و در این مدت برای امرار معاش خود دست به آفرینش آثاری بینافرهنگی می زند که منعکس کننده دیالوگ تاریخی هنرمند با هنرمندان سرشناس سرزمین اسپانیا مانند پیکاسو، ولاسکوئز، میرو، خوان گریس، گویا و زور باران است که به جهاتی بی نظیر و قابل بررسی بوده که وقتی هنرمندان ما با میل یا از سر اجبار کشور خود را ترک می کنند چگونه با فرهنگ های دیگر وارد گفت وگو شده و آثار آفریده شده دارای چه ویژگی هایی هستند. توصیه می شود این آثار از سوی علاقه مندان فرهنگ و هنر خریداری، جمع آوری و به ایران آورده شوند. (این آثار در جلد دوم مجموعه آثار ژازه تباتبایی به چاپ رسیده اند). به نظر نگارنده، ژازه تباتبایی هنرمندی است که از مدرنیته آغاز کرده و در مدرنیته به پایان می رسد و بدون تردید از هنرمندان شاخص این دوره از هنر ایران است. لازم به ذکر است ژازه تباتبایی تا پایان عمر خود مجسمه سازی و نقاشی را به عنوان حرفه خود برگزید و همه عمر و وقت خود را صرف آفرینش هنری، توسعه و پیشرفت فرهنگ و هنر این مرزوبوم کرد و به هیچ عنوان حتی برای لحظه ای هنر خود را ترک نکرد. «روحش شاد که شرافتمندانه زیست و هنرمندانه». این همه آن چیزهایی بود که درباره دوست هنرمندم ژازه تباتبایی به یاد می آورم؛ طبیعی است ناگفته در این زمینه زیاد است و در این مقال و مجال کوتاه نمی گنجد و فرصتی دیگر می طلبد.

بهروز دارش
1395 .28 آذر / نویسنده: سرویس هنر اسلامی/ محمدسعید اکبرزاده / نظر: 0 /

نظرات:

بازخورد مطلب:

خانه | تماس | درباره ما |