خانه مبانی نظری خوشنویسی صنایع دستی نقاشی و نگارگری تعزیه و نمایش سینما و تلویزیون معماری شعر و ادبيات هنر جدید جشنواره ها

آشنایی با کتاب مرزبان‌نامه و تحریری دیگر از آن

پدیدآورنده: به نقل از سایت آفتاب (شبکه اینترنتی آفتاب) 1393 .23 شهریور

مرزبان‌نامه چون کلیله و دمنه نسکی (کتابی) پر از داستان و سرگذشت پندآموز است که در سده چهارم خورشیدی به دست مرزبان پور رستم‌ پور شروین که از شاهزادگان طبرستان بود.

مرزبان‌نامه چون کلیله و دمنه نسکی (کتابی) پر از داستان و سرگذشت پندآموز است که در سده چهارم خورشیدی به دست مرزبان پور رستم‌ پور شروین که از شاهزادگان طبرستان بود به گویش کهن طبری نوشته شد، آنگاه در سدهٔ هفتم به‌دست سعدالدین وراوینی به پارسی درآمد. افشان (نثر) این نسک بسیار دشوار و پر از واژه‌های تازی است به سانی که با زبانی که امروز بدان سخن می‌گوئیم هیچ مانستگی ندارد. در سال ۱۲۸۷ هجری محمدبن عبدوالوهاب قزوینی آن را با بهره‌گیری از پنج نگارش ویرایش نمود و اگرچه در سال‌های پس از آن استادانی هم چون خطیب رهبر به آشکاری آن پرداختند، لیک دشواری خود را از دست نداد چرا که در روزگار برگردانی نسک به دست وراوینی تازی پردازی را دانش نمائی می‌دانستند... .

داستان‌های نقل شده از زبان حیوانات ، داستان های اخلاقی و آموزنده‌ای هستند كه در شیوهٔ فنی و ادبی خاصی حكایت می شوند. قهرمانان این داستان ها غالباً از جانوران و گیاهان و جمادات هستند كه نقش سمبلیك شخصیت های داستان را بازی می كنند و گاهی نیز انسان ها در قالب و نماد اشخاص واقعی داستان گذارده می شوند.

تحریری دیگر از مرزبان نامه
دسته ای از پژوهشگران نخستین زادگاه داستانگویی از زبان حیوانات را هندوستان می دانند و معتقدند در این زمینه هند نسبت به سرزمین یونان پیشگامی داشته است و از سویی عده ای دیگر تكامل این نوع داستان ها را در مصر می دانند؛ با این همه پیدایش این گونه افسانه ها ریشهٔ عامیانه و اساطیری دارد و همگی مشتركاً در رشد این قصه ها سهیم بوده اند و تعیین موطن اصلی آنها دشوار است .۲

داستان های نقل شده از زبان حیوانات ، داستان های اخلاقی و آموزنده ای هستند كه در شیوهٔ فنی و ادبی خاصی حكایت می شوند. قهرمانان این داستان ها غالباً از جانوران و گیاهان و جمادات هستند كه نقش سمبلیك شخصیت های داستان را بازی می كنند و گاهی نیز انسان ها در قالب و نماد اشخاص واقعی داستان گذارده می شوند. این گونه داستان پیش از آن كه به مرحلهٔ فولكوریك و سبك ادبی خاص ارتقا یابد، بیشتر جنبهٔ ابتدایی و فطری داشته است و غالباً طبقهٔ عوام از این راه به توجیه پدیده های طبیعت بر پایهٔ باورهای اساطیری و متافیزیكی می پرداختند۳.

یكی از این مجموعه داستان ها مرزبان نامه است كه گردآوری آنها را به یكی از اسپهبدان گرگان به نام مرزبان بن شروین نسبت می‌دهند. اما بنا به نوشتهٔ كیكاوس بن اسكندر، صاحب قابوسنامه ، كه در ایالت گرگان از نواحی دریای خزر حكومت می راند، نیای خود او به نام مرزبان بن رستم كتاب را تألیف كرده است .۴ مؤلف اصلی هر كه بوده ، اثری از او در دست نیست . این كتاب كه در اواخر قرن چهارم هجری (قرن دهم میلادی ) و به گویش طبری بوده ، از زبان طبری به زبان فارسی معمول عصر خود درآمده و در قرن ششم روایت های مختلفی از آن وجود داشته است . در اوایل قرن هفتم هجری (سیزدهم میلادی ) سعدالدین وراوینی ، از فضلای عراق عجم ، آن را از زبان طبری به زبان فارسی عصر خود برگرداند و به شیوهٔ ترجمهٔ نصرالله منشی از كلیله و دمنه اشعار و امثال فارسی و عربی بدان افزود و آن را در قالب نثر فنی و قریب به شعر منثور درآورد.۵

محمدبن احمدبن ظفربن عربشاه (دمشقی ، فوت ۸۴۵ ق ) كتاب فاكهة الخلفا و مفاكهة الظرفا را از زبان حیوانات و وحوش به سبك داستان های كلیله و دمنه تألیف كرد. این كتاب ترجمهٔ آزاد مرزبان نامهٔ وراوینی بوده است .۶

ترجمه دیگری به نام مرزبان نامه به زبان طبری اصیل، اما با شیوه ای ساده ، به ابن عربشاه نسبت داده اند كه تاكنون نسخه ای از آن به دست نیامده است . در سال ۵۹۸ ق و در زمان سلطنت ابوالفتح ركن الدین سلیمان شاه ابن قلج ارسلان ، یكی از فضلای آن ناحیه به نام محمدبن غازی ملطیوی ، اهل ملطیه ــ كه شهری معروف از بلاد روم (آسیای صغیر) و در حدود شام بود ــ ابتدا دبیر و سپس وزیر شاه سلیمان مذكور گردید. وی كتاب مرزبان نامه را اصلاح كرد و آن را به روضة العقول موسوم گردانید.۷

علت تصنیف كتاب را چنین گوید: «كتابی طلب كرده شد كه از تصانیف ارباب دها و اصحاب بها باشد و مطلوب را شامل و مرغوب را كامل . مرزبان نامه را یافته شد كه از تصانیف قابوس وشمگیر است به غرایب كیاست مشحون و به عجایب سیاست معجون .» ادیبان و منشیان سده ششم و هفتم هجری كه نثر ساده و روان و بی پیرایه روزگار در چشم آنان بی اعتبار می نمود، متن های ساده و عاری از حلیّت عبارات را به زیور الفاظ و مواعظ می آراستند و چه بسا نامی نو بر آن می نهادند؛ به ویژه داستان هایی نقل شده از زبان حیوانات .۸

برای علاقه مندان نثرهای منشیانه روضة العقول نامی آشناست و این آشنایی ، به سبب چاپ و منتشر نشدن این اثر مفید، فقط در حد همان اطلاعاتی مانده كه مرحوم علامهٔ قزوینی در مقدمهٔ مرزبان نامه بیان كرده است . این تحریر جدید مرزبان نامه كه در نیمهٔ نخست سدهٔ هفتم (گویا در سال های ۶۰۷ـ۶۲۲ ق ) تألیف شده ، هم از زبان اصلی آن، یعنی طبری برگردانیده شده است .

بنا به تحقیق پژوهشگران ، متنی به گویش طبری در دست بوده و آن چنان اشتهار یافته است كه دو ادیب ایرانی دور از یكدیگر، یكی در ملطیهٔ روم ــ آسیای صغیر ــ و آن دیگری در اران آذربایجان ، به آن گویش چندان آشنایی داشته اند كه هر یك بدون آگاهی از دیگری دست به ترجمهٔ آن برده اند و نویسندگان هر دو روایت ، سعدالدین وراوینی و محمدبن غازی ، یادآوری كرده اند كه از اصل چیزی فرو ننهاده و جز مثل ها و شواهد، برای تزیین كلام ، بر آن نیفزوده اند؛ اما متن اصلی آن چنان متروك مانده كه از آن پس هیچ كس نام و نشانی از آن نمی دهد.

از آنجا كه جز مقدمهٔ مرزبان نامهٔ وراوینی هیچ گونه سند تاریخی ای دربارهٔ طبری بودن اصل كتاب موجود نیست و منابع قدیمی مهمی مانند تاریخ طبرستان و قابوسنامه به این موضوع اشاره ای نكرده اند، پذیرش این نكته كه زبان اصلی مرزبان نامه طبری بوده ، دشوار است . وجود ابیاتی به گویش طبری در قابوسنامه و بعضی از آثار این دوره این حدس را تقویت می كند كه اصل مرزبان نامه به زبان فارسی بوده و ابیاتی به گویش طبری در آن به كار رفته است .۸

روضهٔ العقول به بسیاری از حدس ها و گمان ها در باب اصل مرزبان نامه و محتوای آن پاسخ می دهد و بسیاری از كاستی ها را جبران می كند؛ به گونه ای كه اهل تحقیق از مقایسهٔ دو كتاب مرزبان نامه و روضهٔ العقول در می یابند كه نویسندگان این آثار چه میزان بر اصل كتاب افزوده یا از آن كاسته اند.

هوتسما، مستشرق آلمانی ، در سال ۱۸۹۸م اولین بار در مجلهٔ شرق شناسی آلمان ( , LII ZDMG ، صفحات ۳۵۹ـ۳۹۲) كتاب روضة العقول و باب های آن را معرفی كرد و مقدمهٔ این كتاب را از روی نسخهٔ لیدن انتشار داد.

پرفسور احمد آتش در جزوه ای تحت عنوان «آثار فارسی در آناتولی از قرن ششم تا هشتم » از این نوشتهٔ هوتسما استفاده كرد. خانم صائمه اینال صاوی این جزوه را به فارسی برگردانده است .

در سال ۱۹۰۸م علامهٔ قزوینی در مقدمهٔ مرزبان نامه چاپ لیدن ، بنا به ضرورت به معرفی روضهٔ العقول پرداخت و سه حكایت كوتاه آن را به عنوان نمونهٔ نثر كتاب ذكر كرد.

در سال ۱۹۳۸م ، هانری ماسه ، مستشرق فرانسوی ، باب اول این كتاب (الملك و اولاده ) را به طور كامل و بدون توضیحی به دو زبان ، فرانسوی و فارسی ، در یك مجلد منتشر كرد.۹

آنچه مرحوم ملك الشعرای بهار در سبك شناسی (ج ۳، صص ۱۵ـ۱۷) و استاد ذبیح الله صفا در تاریخ ادبیات در ایران (ج ۲، ص ۱۰۰۷) و محمدجعفر محجوب در كتاب دربارهٔ كلیله و دمنه (ص ۲۳۵) و حسین خطیبی در كتاب فن نثر در ادب پارسی (ص ۵۰۰۱) نوشته اند، همگی از روی نوشتهٔ قزوینی بوده است و هیچ كدام نكتهٔ تازه ای در بر ندارند. علامهٔ قزوینی نویسندهٔ روضهٔ العقول را یكی از فضلای آسیای صغیر و اهل ملطیه می داند كه ابتدا دبیر و سپس وزیر سلیمان شاه (۵۸۸ـ۶۰۶ ق ) گردید. وی نویسنده ای پر كار بوده و تألیفات زیادی داشته است .۱۰ در حال حاضر بیش از سه اثر كه از یكی فقط نامی باقی مانده ، چیز دیگری موجود نیست :

۱. مرشد الكتاب كه مجموعه ای درباره عهدنامه ها، مناشیر، و اخوانیات بوده و مؤلف آن را قبل از روضهٔ العقول تألیف كرده و از آن اثری در دست نیست .۱۱

۲. برید السعادهٔ ، شرح چهل حدیث از پیامبر اكرم (ص ) و چهل سخن از خلفای اربعه (از هر كدام ده مورد) و بیست سخن از سخنان حكما و بیست مثل از امثال عرب است كه نویسنده به شرح و تفضیل آنها پرداخته و به مناسب هر كدام حكایتی ذكر كرده است . این اثر در سال ۱۳۵۱ش به تصحیح محمد شیروانی و در ۳۸۹ صفحه جزو انتشارات دانشگاه تهران به شمارهٔ ۱۳۵۵ به چاپ رسیده است .۱۲

۳. روضة العقول كه تحریر دیگر مرزبان نامه است . حجم كتاب بیش از مرزبان نامه و حداقل دو برابر آن است . در این كتاب مجموعاً ۹۱ حكایت در ضمن باب های مختلف آمده كه از این مقدار ۵۱ حكایت آن با مرزبان نامه مشترك است و چهل حكایت دیگر در كتاب اخیر نیامده است . به گفتهٔ ملك الشعرای بهار، روضهٔ العقول و مرزبان نامه ، دو همزادند كه از یك پستان شیر خورده و در كنار یك دایه پرورش یافته اند، الا این كه لغات تازی غریب در روضهٔ العقول بیشتر از مرزبان نامه به كار رفته و شعر پارسی در آن كمتر استشهاد شده است . ۱۳

در عین حال در شیوهٔ بیان ، جمله بندی ، تصویرسازی ، كیفیت ورود و خروج داستان‌ها و استنتاج از آنها با هم تفاوت هایی دارند. مؤلف مرزبان نامه ذهنی فلسفی تر داشته و به علوم و فنون بیشتری احاطه داشته است ؛ به طوری كه انعكاس معلومات وسیع او در نگارش مرزبان نامه كاملاً مشهود است و به علاوه در تصویرسازی ها از مؤلف روضهٔ العقول قوی تر بوده است . در مقابل ، محمد غازی ذهنش از علوم و فنون غیرادبی خالی بوده یا این كه به عمد آنها را در نثر خویش وارد نكرده است ؛ اما در ترادف سازی ، موازنه و ترصیع و ایراد مفردات عربی از وراوینی جلوتر رفته است . مقایسه و تطبیق این دو كتاب بر اهل تحقیق روشن می سازد كه كاستنی ها و افزودنی ها، در اصل چه مقدار دخل و تصرف وارد نموده است و باعث اختلاف این «دو همزاد» در عرصهٔ ادبیات شده است . ۱۴

بنا به نظر مرحوم علامهٔ قزوینی ، مرزبان نامه به تركی و از تركی به عربی توسط شیخ شهاب الدین عربشاه (در گذشته به سال ۸۳۴ ق ) ترجمه شده و این ترجمه در سال ۱۲۷۷ق در قاهره به طبع رسیده است . خاورشناس نامی ، روبن لوی ، مرزبان نامه را به زبان انگلیسی ترجمه كرده است . این كتاب در سال ۱۳۵۵ش به تصحیح محمد روشن در سلسله انتشارات بنیاد فرهنگ ایران ، در دو مجلد چاپ و منتشر شده و در سال ۱۳۶۷ش با اصلاحات و اضافات همراه با معانی آیات و ابیات و واژه ها به چاپ دوم رسیده است . خلیل خطیب رهبر هم مرزبان نامه را با معنی واژه ها و شرح بیت ها و جمله های دشوار و تعیین محور اشعار تازی و پارسی و برخی نكته های دستوری و ادبی و امثال و حكم ، بارها چاپ كرده است .

از روضة العقول هم دو نسخه موجود است : ۱. نسخهٔ پاریس كه در فهرست نسخه های خطی احمد منزوی (۲/۱۶۱۷) معرفی شده است و میكرو فیلم این نسخه هم اكنون در دانشگاه تهران موجود است . (نك محمدتقی دانش پژوه ، فهرست میكروفیلم های كتابخانهٔ دانشگاه تهران ، ۱/۱۲۱)؛ ۲. نسخهٔ لیدن كه در فهرست كتب شرقی كتابخانهٔ لیدن (۱/۳۵۳) معرفی شده است میكروفیلم این نسخه را كتابخانهٔ مركزی دانشكدهٔ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه شیراز از مصحح خرید و هم اكنون آن را در اختیار دارد. تحریر آن روز چهارشنبه بیست و یكم صفر سال ۶۷۹ ق ، در زمان غیاث الدین كیخسرو بن قلج ارسلان انجام گرفته كه خود از سلاطین سلاجقهٔ روم است كه بین سال های ۶۳۳ تا ۶۸۲ق حكومت داشته است .

این تحریر همچنان مانند اصل كتاب در عین گمنامی پنهان ماند و بر اثر همین گمنامی ، هنوز هم چنان كه باید محك دانش و تجربهٔ اهل تحقیق عیار ادبی و ارزش هنری آن را معین نكرده است . از این جهت می توان گفت كه روضهٔ العقول در سلسلهٔ نثرهای فارسی ، به خصوص نثرهای منشیانه ، تاكنون به صورت حلقه ای مفقود مانده است و تا زمانی كه این حلقه و آثاری از این نوع در میان نباشد، بخشی از اطلاعات ما در مورد این قبیل نثرها همچنان حل نشده باقی خواهد ماند و به طور یقین نمی توان داوری های كلی در این مورد را درست و دقیق دانست.۱۵

كتاب روضة العقول را اخیراً جلیل نظری ، استاد دانشگاه شیراز، تصحیح كرده است . در این تصحیح نسخهٔ پاریس اصل قرار گرفته و اختلافات آن با نسخهٔ لیدن در پاورقی به عنوان نسخه بدل ذكر گردیده است . این كتاب در واقع پایان نامهٔ تحصیلی نامبرده بوده كه با راهنمایی غلامرضا افراسیابی ، عضو هیئت علمی بخش فارسی دانشگاه شیراز، تصحیح و توضیح گردیده است . مقدمهٔ كتاب دربارهٔ شرح حال مؤلف و ویژگی های سبكی و صنایع ادبی و توصیف و تصویر در این اثر و نكات دستوری و ادبی است كه نود صفحه از كتاب را در بر می گیرد؛ همچنین روش تصحیح و مشخصات نسخه ها و برخی از منابع و مآخذ روضهٔ العقول در مقدمه آمده است .

متن كتاب سیزده باب دارد كه باب اول ، مناقب سلطان قاهر غیاث الدین ، و باب دوم دربارهٔ احوال مؤلف است . باب سوم تا سیزدهم هر كدام حكایت ها و داستان هایی را شامل می شود كه به سبك نثرهای منشیانه و ادبی آن دوره است . تعلیقات مفیدی كه ۱۲۰ صفحه را در بر می گیرد، شرح ابیات و عبارات و اصطلاحات ادبی فارسی و عربی است . اشعار عربی مندرج در كتاب توضیح گردیده و منابع و مآخذ اكثر اشعار عربی و فارسی بیان شده است .

تأثیرپذیری مؤلف از نثرهای منشیانهٔ آن زمان ، به ویژه مقامات حریری ، آن قدر زیاد است كه با مطالعهٔ چند صفحه از هر دو كتاب به راحتی می توان به میزان این تأثیر پی برد. هر چند استفاده از امثال و اخبار و قصص برای تزیین كتاب هایی كه نثر منشیانه دارند، همانند كلیله و دمنه ، سندبادنامه ، نفثهٔ المصدور ، و... امری طبیعی است ، ولی مؤلف روضة العقول بیش از منابع دیگر تحت تأثیر این روش بوده است . بسیاری از واژگان و عبارات نثرهای منشیانه قبل از آن به ویژه واژگان و عبارات مقامات حریری ، عیناً در روضهٔ العقول تكرار شده است .

مجموعاً شصت بار امثال و جملات كتاب جهرهٔ الامثال ابوهلال عسكری و دیوان المعانی او در كتاب استعمال شده است . در میان ابیات عربی شاهد، از اشعار متنبی بیش از دیگران استفاده شده و گاهی از یك قصیدهٔ شاعر تا شش بیت به مناسبت های مختلف آمده است . سخنان پیشوایان و ائمه اطهار، به ویژه كلمات حكمت آمیز حضرت علی (ع ) در ۵۴ مورد، و استفاده از دوازده مورد از ابیات منسوب به آن حضرت ، زینت بخش كلام و سخنان اوست . به كار رفتن بیش از حد سخنان آن امام ، این نكته را در ذهن تداعی می كند كه مؤلف مجموعه غُرَرالحكم و دُرَر الكلم حضرت علی (ع ) را در اختیار داشته و با آن مأنوس بوده است . از دیگر شاعران معروف عرب هم اشعار فراوانی به تناسب موضوع آمده كه می توان بحتری ، تهامی ، ابن درید، فرزدق ، ابوالفناهیه ، طرفه ، لبیدبن ربیعه ، حاتم طایی ، ابوالعلا معری ، امرءالقیس ، بشار، صاحب بن عباد، و ده ها شاعر دیگر عرب را نام برد.

در میان اشعار فارسی مستعمل در روضة العقول ، بیشترین شاهد از سنایی، شاعر و عارف بزرگ قرن ششم هجری است كه مجموعاً چهل بیت یعنی حدود یك سوم ابیات فارسی این اثر از كتاب حدیقهٔ سنایی و قصاید عرفانی اوست . با توجه به گستردگی موضوع و لزوم استفاده علاقه مندان نثر منشیانه از این اثر، وجوه تشابه و افتراق این دو كتاب ارزشمند در مقال دیگری خواهد آمد.


پانوشت:

    ۱- دانشگاه آزاد اسلامی واحد گچساران
    ۲- عنیمی هلال، محمد، ادبیات تطبیقی، تاریخ و تحول اثر پذیری و اثر گذاری فرهنگ و ادب اسلامی، ترجمه سید مرتضی آیت الله زاده شیرازی، انتشارات امیر كبیر، ۱۳۷۳، ص ۲۲۸.
    ۳- همو: ۲۲۶
    ۴- رستگار، منصور، انواع شعر فارسی، انتشارات سمت، ۱۳۸۰، ص ۳۶۳.
    ۵- صفا، ذبیح الله، گنجینه سخن، دانشگاه تهران، ۱۳۴۸، ج ۱، ص ۶۳.
    ۶- غنیمی هلال، ۲۳۴.
    ۶- نظری، جلیل، روضة العقول، تحریر دیگر مرزبان نامه، دانشگاه ازاد اسلامی، ۱۳۸۳، ص ۲۳.
    ۷- همو: ۲۱.
    ۸- صفا، ذبیح الله، تاریخ ادبیات ایران، انتشارات سخن، ج ۲، ص ۱۰۰۷.
    ۹- نظری، پیشگفتار، صص ۱ و ۲.
    ۱۰- بهار، محمدتقی، سبك شناسی (تاریخ قطور و تطول نثر فارسی) انتشرات امیر كبیر، ۱۳۶۹، ج ۳، ص ۱۷.
    ۱۱- صفا، تاریخ ادبیات ......
    ۱۲- همو: همانجا.
    ۱۳- بهار: ۱۶.
    ۱۴- نظری: ۶۴.
    ۱۵- همو: ۸۴.

هاشم‌ محمدی‌
برگرفته از: نامه پارسی تابستان ۸۴

1393 .23 شهریور / نویسنده: به نقل از سایت آفتاب (شبکه اینترنتی آفتاب) / نظر: 0 /

نظرات:

بازخورد مطلب:

خانه | تماس | درباره ما |