خانه مبانی نظری خوشنویسی صنایع دستی نقاشی و نگارگری تعزیه و نمایش سینما و تلویزیون معماری شعر و ادبيات هنر جدید جشنواره ها

قرآن شناخت (تفسیر معاصرانه قرآن کریم)

پدیدآورنده: سرویس هنر اسلامی/ محمدسعید اکبرزاده 1395 .28 آذر

اخیراً، اثر جدیدی با عنوان the Study Quran، زیر نظر استاد دکتر سید حسین نصر به زبان انگلیسی انتشار یافته است. عجالتاً می توان عنوان اصلی قرآن شناخت و عنوان فرعی تفسیر معاصرانه قرآن کریم را برای آن پیشنهاد کرد.

اخیراً، اثر جدیدی با عنوان the Study Quran، زیر نظر استاد دکتر سید حسین نصر به زبان انگلیسی انتشار یافته است. عجالتاً می توان عنوان اصلی قرآن شناخت و عنوان فرعی تفسیر معاصرانه قرآن کریم را برای آن پیشنهاد کرد. این اثر حاصل کار گروهی از محققان مسلمان غربی است که زیر نظر استاد نصر به خلق این اثر اقدام کرده اند. آقایان جنردگلی، ژوزف لومبارد و خانم ماریا دکاکه، بخش هایی از این اثر را تالیف کرده اند و هریک از این سه، به نوبه خویش ویراستار مابقی بخش ها بوده اند. آقای محمد رستُم نیز در مقام ویراستار با آنها همکاری داشته است. قرآن شناخت حاصل ده سال تلاش و تحقیق این گروه است. و انتشارات هارپر وان (Harper One) از معتبرترین ناشران آثار دینی، به انتشار آن اقدام کرده است. در قرآن شناخت سه کار انجام شده است. سعی شده که ابتدا ترجمه معتبر و روانی از متن قرآن کریم به دست داده شود. سپس، تفسیر روشمندی بر تک تک آیات نوشته شده است. و در پایان نیز جستارهایی در زمینه وجوه مختلف قرآن کریم به قلم صاحب نظران این حوزه آمده است. این اثر به شکل آراسته و فاخری، در یک مجلد، به خط ریز و به سبک دانشنامه ای، انتشاریافته است. صاحب این قلم به ترجمه و تحقیق در زمینه این اثر همّت گماشته و امیدوار است که آن را در چندین مجلّد در اختیار اهل نظر و علاقه مندان قرار دهد.

زبان قرآن، ساختار قرآن و تلاوت قرآن
قرآن به زبان عربی نازل شده است و از خودش به قرآن عربی(12:2؛ 20:113؛ 39:28؛ 41:3؛ 42:7؛ 43:7) تعبیر می کند. وحی قرآنی به یک معنا زبان عربی را «متلاشی ساخته» و آن را به همان زبان قدسی که برای مسلمانان است، تبدیل کرده است. این وحی، اثری خلق کرده است که زبان آن تقلیدناپذیر است و آن را اعجازآمیز می دانند. اعتقاد بر این است که این کتاب ترجمه ناپذیر است. حضور قدسی و واقعیّت مظهریّت قرآن کریم و همچنین مراتب معنایی نهفته در آیات آن را نمی توان به زبان دیگر، حتی به زبان فارسی و دیگر زبان های اسلامی که خود عمیقاً از عربی قرآنی تأثیرپذیرفته اند، ترجمه کرد. در این سیاق، باید به خاطر داشت که ادیان مختلفی که مؤمنان به آنها، وحی مربوطه به دین خویش را کلام مستقیماً وحی شده خداوند می دانند ـ در آن ادیان، زبانِ وحی، زبانی مقدس است و نمونه اش در مورد زبان عبری در یهودیّت یا زبان سنسکریت در آئین هندو، دیده می شود. در ادیانی که خودِ بنیانگذار دین را کلمه یا پیام می دانند، زبان آن پیام، چنین نقشی ندارد.
برای مثال، در مسیحیت خود مسیح را کلمه خدا یا لوگوس می دانند و به یک معنا عهد جدید کلمهٔکلمهخداست. دوهزارسالاستکهمسیحیانسنتیآئینعشاءربّانیرابهزبانیونانی،لاتینی، اسلاوی و در کلیساهای/مذاهب شرقی کوچک تر به زبان آرامی قبطی و حتی خودِ عربی، برگزار می کنند. ولی برای مسیحیان، این زبان ها، زبان آئینی اند نه زبان مقدّس. به اعتقاد کلیساهای سنتی، برگزاری عشاء ربّانی، صرف نظر از اینکه کدام یک از زبان های پذیرفته برای برگزاری آن مورد استفاده قرار گرفته باشد، معتبر است. ولی در اسلام، نمازهای روزانه، همان آئین اصلی در اسلام که می توان گفت مشابه با برگزاری عشاء ربانی در مسیحیت است، اگر به عربی اقامه نشود، چه نمازگزار عرب زبان باشد و چه غیرعرب زبان، اعتبار ندارد. می توان گفت همانطور که برگزارکنندگان عشاء ربّانی، با خوردن نان و نوشیدن شراب، که از طریق آئین به گوشت و خونِ مسیح(ع) تبدیل شده اند، به «کلمه»، یعنی مسیح(ع)، «ملحق می شوند»، در آئین های اسلامی، عبادت کنندگان با تلاوت آیات به زبان عربی قرآنی، کلمه خدا را«در کام خویش فرو می برند.» بنابراین به اعتقاد مسلمانان، عربی قرآنی، در ژرف ترین معنا، همانند نان و شراب در عشاء ربّانی یا جسم مسیح، بر طبق مسیحیت سنتی است. هر دو تجسّدهای/تجسّم های کلمه خدا و بنابر این مقدّس اند. در اعتقاد مسیحیان یا کسانی با زمینه مسیحی که می خواهند مفاد روحانی و دینی کامل عربی قرآنی را فهم کنند، مقایسه آن با زبان آرامی که زبان مسیح(ع) بوده است، یا مقایسه آن با زبان لاتینی وولگات1، کفایت نمی کند. باید آن را با نقش جسم مسیح(ع) در سنت مسیحی مقایسه کرد.
زبان عربی، آخرین زبان از خانواده زبان های سامی بود که در مقایسه با دیگر زبان های این خانواده مانند عبری، قبطی، زبان های بابلی، آرامی و سریانی وارد در صحنه تاریخ شد.
به اعتقاد بسیاری از زبان شناسان، زبان عربی نزدیک ترین زبان به چیزی است که زبان شناسان آلمانی از آن بهUrsemitischبه معنای زبان سامی اصیل و اولیه، تعبیر می کنند. این واقعیت که خداوند این زبان، یعنی زبان عربی، را برای نزول قرآن برگزید، با ماهیت اسلام به عنوان احیاء [یا بیان دوباره] دین حنیف/ازلی، بسیار مرتبط است؛ در اسلام واپسین و نخستین وحی ها متحد شده اند، نقطه پایان تأیید دوباره نقطه آغاز، نقطهٔآغازاست، و نیز در این دین، در تاریخ گسترده پیامبری/نبوت سلسله پیامبران خود را در نقطه پایان نمایان می سازد.
نزول قرآن به زبان عربی، این زبان را از زمان [فراتر برد و] تعالی بخشید و اثری خلق کرد که برتر و فراتر از تغییر تاریخی است. زبان عربی به عنوانِ یک زبان بشری که برای گفتار روزمره استفاده می شود، البتّه ادامه یافت و در حقیقت، به برکت خود قرآن، دامنه ای بسیار گسترده تر از خودِ جزیرهٔالعربیافت. اینزبانروزمره،درطیقروندستخوشتغییراتیواقعشدهاستولیحتیآنتحولاتنیزازحضورتغییرناپذیرقرآنکریم،تأثیرپذیرفته اند. زبان قرآن نسبت به تغییرات این جهان «ساکت/ بی احساس» بوده و به عنوان تجسّم کلمه همواره زنده خداوند، پیوسته زنده ترین مانده است. برای هر نسل از مسلمانان، مسلمانان عرب و همچنین غیرعرب، قرآن کریم به عنوان کتابی نازل شده به زبان عربی، حضوری همواره زنده و مافوق دگرگونی های شرایط بشری، تغییرناپذیر و سرشار از حیاتِ پایدار «روح» و متنی که پیوسته حیات بشر را تحت تأثیر قرار می دهد و هدایت می کند ـ بوده است و امروز نیز به همین گونه است. امروز مستقیماً با مسلمانان سخن می گوید به همان سان که سخن می گفته است با «اصحاب پیامبر» که برای نخستین بار آن را از زبان آن حضرت شنیدند. قرآن کریم، همچنان راهنمای برتر مسلمانان است. صرف نظر از اینکه در چه نقطه ای از مکان و چه مقطعی از زمان، در این جهان به سر ببرند.
زبان عربی قرآن کریم در جاهایی زبان تعلیمی و روایت امور واقع است و در جاهای دیگر استعاری، تأویلی، رمزی، و بسیار شاعرانه است. درست است که در برخی جاها، مانند سورهٔ«شعراء» (26)،شاعرانرانکوهشمیکندوبرخیمنتقدانِنخستینپیامبر(ص) اورامتهمبهشاعربودنبهمعنایمنفیکلمهمیکردهاند. دلیلاینقبیلانتقاداتآناست که شاعران عرب زبان پیش از اسلام، غالباً مدیحه سرایان و پیشگویان قلم به مزد بودند و کمترین اهتمام را به حقیقت یا به واقعیات روحانی داشتند. در زمان ظهور اسلام، مخالفان پیامبر(ص)، شاعران را نیز برای سرودن ابیاتی با هدف تحقیر آن حضرت و دین اسلام، به کار گرفتند. برطبق نظر بسیاری از علمای مسلمان، چیرگی هنرهای زبانی در عربستان پیش از اسلام، را می توان از جمله دلایل این امر دانست که خداوند زبان قرآن را زبانی اعجازآمیز اختیار کرده و خود قرآن تحدی کرده است که هر کس که می تواند، مانند آن بیاورد (ر.ک.: 2:23؛ 10:38؛ 11:13). بلاغت قرآن را به واقع معجزه و فراتر از آنکه بشری قادر به تقلید از آن باشد، دانسته اند. ولی اگر از اصطلاح «شعر» به معنای کلی آن استفاده کنیم، در آن صورت، قرآن، به ویژه بخش اخیر آن، بلکه همچنین بسیاری از دیگر بخش های آن، اثری با برترین کیفیت و قدرت شاعرانه است و هرگز هیچ اثر دیگری، حتی از بزرگترین شاعران مسلمان، هماورد آن نبوده است. همچنین قرآن بر اشعار خلق شده به زبان های مختلف اسلامی، عمیقاً تأثیر نهاده و افزون بر این، علت مستقیم جایگاه ممتاز شعر در تمدن اسلامی و در حیات یومیه مسلمانان در بسیاری از جوامع اسلامی است.
قرآن کریم خودش را کتاب مبین معرفی می کند (برای مثال 12:1؛ 26:2؛ 27:1)، ولی این ویژگی فقط به معنای وضوح لفظی و ظاهری نیست، زیرا در [قرآن] آیاتی هست که وضوح آنها فقط زمانی شناخته می شود، که مراتب معنایی ما فوقِ ظاهر [متن] در مدّنظر قرار بگیرد. از آنجا که خداوند، همانطور که قرآن می فرماید (57:3) هم ظاهر است و هم باطن، کلام او نیز مراتب معنایی ظاهری و باطنی، دارد. و از آنجا که خداوند هم آفریدگار شهادت (جهان دیدنی) است و هم آفریدگار غیب (جهان نادیدنی)، در کلام او، غیب/ غیب جهان غالباً به صورت رازآمیزی در کلمات و عبارات دیدنی و ظاهری که صداهای تلاوت شده و شنیده شدهٔآن،عبارتازهمانهااست،خودرانمایانمیسازند. بهدلیلمراتبِمعناییعدیده،زباناینکتابشریف،گاهیظاهریاست،گاهیاستعاری،گاهیتأویلیودرعینحالدرمواقعدیگرهمزمانتأویلیورمزی است. قرآن بسان دریای پهناوری است که مسلمانان در آن فرو می روند، ولی هرگز به همهٔژرفایآننمیرسند. اگرمعنایاصلیفعلِلاتینیComprehendereرا که به معنای «فراگرفتن» است به خاطر داشته باشیم، می توان گفت خود قرآن است که خواننده را فرا می گیرد یا «بر آن محیط می شود» حال آنکه خواننده هرگز نمی تواند قرآن را به طور کامل فرا بگیرد. قرآن به مانند توری است که در دار کثرت افکنده شده است تا ما را به عالم وحدت، که نامتناهی است، بازگرداند. ما به عنوان موجودات متناهی، نمی توانیم بر نامتناهی، احاطه بیابیم، ولی می توانیم و می باید به سوی آن کشیده شویم و در نهایت در آن فرو رویم.
نمی توان دربارهٔزبانقرآنبحثکردوچیزینگفتدربارهٔساختارریاضیفوقالعادهایکهبرمبنایرمزپردازیحروفالفبایعربی،دربنیادآنقراردارد. علماسلامیباطنیسنتیمعروفبهعلمجفرکهمنشأآنرابهعلیبنابیطالب(ع) (پسرعموودامادپیامبر(ص) کهاماماوّل شیعیان و خلیفهٔچهارمسنّیانشد) نسبتمیدهند،دربارهارزشهایعددیحروفعربیومفادرمزیشانبحثمیکند. اینعلمشبیهاستبهعلمgematria، که بر مبنای حروف الفبای عبری، در قبالهٔیهودیونیزدرآنمکاتبعرفانمسیحیکهمعمولاًبهنامقبالهمسیحیشناختهمی شوند، حائز اهمیت است. در قرآن شناخت، تفاسیر و مطالعات قرآنی مستقلی که بر علم جفر مبتنی است، بررسی نشده است ولی لازم است در اینجا وجود چنین تفاسیرو مطالعاتی را متذکر شوم.
علم جفر وجوه برجسته تعالیم باطنی قرآن کریم، از جمله معنای حروف مقطعهٔاسرارآمیزیرا که در آغاز بیست و نه سوره آمده است، روشن می سازد و بسیاری از آموزه های مبنایی را توضیح می دهد. برای مثال، بر طبق مابعدالطبیعهٔاسلامی،همهموجوداتتجلّیاسماءوصفاتخداونداست،ولیانسان (homo)، که هم به معنای مذکر است و هم به معنای مؤنث، تنها موجودی است در این عالم که به لحاظ حقیقت تامّ خویش به عنوان انسال کامل آینهٔتمامنُمایهمهٔاسماءالهیاست. باری،اسماللهشاملهمهٔاسماءالهیاستوبههمیندلیل،یکیازنامهایپیامبر(ص)،بهعنوانانسانکاملبهتماممعنایکلمه،عبداللهبودهاست،نهمثلاًعبدالکریم؛ و عبد در اینجا به معنای محمل و مجلا [پذیرنده و انعکاس دهندهٔ] یکیازاسماءخداونداست. برطبقعلمجفر،ارزشعددیالله 66 استوهمینطوراستدرموردارزشعددیآدموحوّاء،کهدروحدتدوجنسیتیشان،مرتبه/ حالتانسانراتشکیلمیدهند. بدینسان،بهکمکعلمجفر، می توان این آموزه ژرف درباره مرتبه بشری در نسبت با خداوند را، بِی واسطه فهم و شهود کرد.
دستگاه خط این الفبا نیز که عربی قرآنی در قالب آن کتابت شده است، دارای معنایی/مفادی رمزی دارد که در برخی مطالعات سنتی درباره معنای قرآن، روشن شده است. برای مثال، در زبان عربی، همانند زبان انگلیسی، دو حرف نخست الفبا، الف و باء (b , a) است. در دستگاه خط عربی، الف را به شکل یک خط عمودی مستقیم و باء را به شکل خط افقی با نقطه ای در زیر آن می نویسند. حال، الف نخستین حرف اسم الهی الله و باء نخستین حرف نخستین واژه قرآن، یعنی بسم الله، است که کل متن آن به نام بسمله، شناخته می شود. بر طبق علم رمزپردازی دستگاه خط عربی، الف رمز نزول کلمه الهی از عالم تعالی/ تنزیه الهی و باء رمز پذیرش آن در عالم بشری و در زبان بشری است که از این رهگذر تقدس یافته است. نقطه زیر باء، رمز تلاقی گاه این دو حرف، دو حرف عمودی و افقی، است و بنابراین ذات همه حروف عربی و در نتیجه ذات قرآن را تشکیل می دهد. در خوش نویسی عربی سنتی، خطوط از تکرار هماهنگ نقطه واحد تشکیل شده اند.
گفته پررمز و رازی منسوب به امام علی(ع) وجود دارد که معنای آن را فقط با استفاده از این علم ناظر به شکل رمزی حروف الفبای عربی وقتی به خط عربی نوشته می شوند، می توان فهم کرد. از امام علی(ع) نقل است که: «کل قرآن در سوره فاتحه جمع است، کل فاتحه در بسم الله الرحمن الرحیم [که در عربی با حرف باء شروع می شود]، کل بسم الله در حرف باء، کل باء در نقطه زیر باء، و من آن نقطه ام.» امام علی(ع) در اینجا به حالت باطنی «هویت برتر» یا «وحدت برتر» خویش، به تحقق تام توحید[درخودش]، اشاره دارد. این تبیین، بیانگر اهمیت علم رمزپردازی شکل های الفبای استفاده شده در عربی قرآنی است و آن علمی است که باید [اهمیت ] آن را متذکر شد، حتی اگرچه در این تفسیر به دلیل مخاطبانی که این اثر به قصد آنان تألیف شده است، بدان نپرداخته ایم.
به ساختار صوری قرآن بازمی گردم؛ باید تکرار کنم که قرآن شامل 114 سوره است؛ فاتحه، سوره آغازین آن دارای هفت آیه است و پس از آن سوره بقره که بلندترین سوره قرآن است، قرار گرفته است. سپس به تدریج هر چه در متن جلوتر می رویم، به عنوان یک قاعده کلی، سوره ها کوتاه تر می شوند، گو این که این قاعده استثناء هایی هم دارد. بخش اخیر قرآن، شامل کوتاه ترین سوره ها است، ولی آخرین سوره، به لحاظ تعداد آیات یا کلماتش، کوتاه ترین سوره نیست. باید به کسانی که با قرآن آشنا نیستند، توجه داد که سوره ها، با نظم تقویمی، مطابق با زمان نزول شان، مرتب نشده اند. غالباً این گونه است که بخش هایی از یک سوره نازل شده، سپس بخش هایی از سوره دیگر یا کل سوره دیگر نزول یافته وانگهی برخی آیات متعلق به سوره متقدم تر، نازل شده اند. خود نظم سوره ها را امری وحیانی دانسته اند، به این اعتبار که خود پیامبر(ص) جای آیات در سوره ها و ترتیب سوره ها نسبت به یکدیگر را، به صورتی که بر حضرتش نازل شده بودند، تعیین کرد.
هر سوره، نامی و در مواردی بیش از یک نام دارد. مسلمانان معتقدند که برخی از این نام ها نیز، همراه با فرمان در خصوص ترتیب آیات و نیز در خصوص این که کدام آیات به کدام سوره ها تعلق دارد، به پیامبر وحی شده است و این صرف نظر از زمان نزول آنها است. در طی بیست و سه سال رسالت پیامبر(ص)، زمانی که کل قرآن کریم نازل شد، بسیاری از افراد آن را به حافظه سپردند و علاوه بر این بر کاغذپوستی، استخوان های شانه شتر، پوست گوسفند و سطح های دیگر، نوشته شد. بر طبق سنت، این کار به دست زیدبن ثابت انجام گرفت و متن را به خلیفه نخست، ابوبکر، دادند و سپس به خلیفه دوم، عمر، رسید و پس از درگذشت عمر، دراختیار دخترش حفصه، یکی از زنان پیامبر(ص)، قرار گرفت. عثمان، خلیفه سوم، پس از مشورت با کسانی که این متن مقدس را از برداشتند، دستور به جمع آوری قرآن برای بار دوم، و این بار نیز تحت هدایت زیدبن ثابت، داد. این متن، که به نام نسخه عثمانی شناخته می شود، چیزی بود که عثمان کاتبان را به رونویسی از آن امر کرد. سپس رونوشت ها به چهار شهر بزرگ اسلام در آن زمان، یعنی مکه، کوفه، بصره و دمشق فرستاده شد و عثمان یک رونوشت نزد خودش نگه داشت. سپس این پنج متن، مبنای قرآن مکتوب که امروز در اختیار داریم، قرار گرفت.
در میان اصحاب پیامبر(ص)، بحثی در خصوص شمارش برخی از آیات وجود داشت، و بر طبق سنت چندین مکتب احصاء، یعنی علم قرآنی مربوط به شمارش آیات، شناخته شده است. در خصوص قرائت قرآن نیز انواعی از صرف و سبک های سنتی مختلف قرائت، که به طور سنتی منتقل شده اند، وجود دارد. برخی اختلاف های ریخت شناسانه را سنتاً چیزی دانسته اند که گواه بر همان ذووجوه بودن متن قرآنی است. ساختار قرآن برای همه مقاصد عملی، ساختار واحد و ثابتی است. در طی قرون و اعصار دستخوش هیچ تغییری قرار نگرفته است و سنیان، شیعیان و خوارج، جملگی همین متن را به عنوان وحی نهایی/خاتم خداوند به بشر می پذیرند.
شیعیان و برخی سنیان معتقدند که علی بن ابیطالب(ع) نیز قرآن را کتابت کرد و بنابراین یک نسخه اصلی دیگر نیز از آن وجود داشته است. می دانیم که عثمان نیز از زیدبن ثابت خواست که در گردآوری متن نهایی قرآن با علی (ع) مشورت کند. همچنین در منابع اهل سنت آمده است که دیگر اصحاب، مهم تر از همه در آن میان، عبدالله بن مسعود، ابی بن کعب و سلیم نیز پیش از تثبیت نسخه عثمانی، نسخه هایی جمع آوری کردند. در برخی منابع نامعتبر روایات جدلی ای آمده است که بر طبق آنها قرآن نوشته شده به خط امام علی(ع)، سوره های خاصی داشته که در نسخه عثمانی حذف شده اند، ولی جریان اصلی تشیع یا تسنن این دیدگاه نپذیرفته اند و قرآنی که امروز مورد استفاده شیعیان است، شامل همان سوره ها و آیات موجود در جهان اهل سنت است و تنها تفاوت میان آنها اختلاف اندک در شمارش چند آیه است. فقط یک قرآن واحد وجود دارد و اختلاف هایی که در آن وجود دارد، از هر لحاظ بسیار کمتر از آنی است که در هر کتاب قدسی دیگر دیده می شود.
قرآن کریم، افزون بر این که به سوره ها و آیات تقسیم شده است، دارای سی جزء است و هر جزء نیز تقسیم به دو می شود و حاصل آن شصت حزب است و به منظور سهولت در خواندن و شمارش، هر حزب نیز به نصف هایی و ربع هایی تقسیم می شود. در بخش هایی از جهان اسلام، یک حزب، به صورت جمعی یا فردی، در وقت صبح و حزب دیگر در وقت نماز مغرب، خوانده می شود. این متن، همچنین به یک هفتم هایی که به نام منازل (جمع منزل) شناخته می شوند، تقسیم شده است و بر این اساس مؤمنان می توانند کل متن را در یک هفته، ختم کنند. گاهی هر یک از سی جزء یا هر یک از هفت منزل، جداگانه صحافی می شوند تا بتوان فقط جلدهای موردنظر را برداشت و در حین سفر قرائت کرد. در ماه رمضان، که ماه نزول قرآن است، معمول بسیاری از مسلمانان متدین این است که قرآن را بیش از زمان های دیگر در طول سال، تلاوت می کنند. برخی، هر روز یک جزء می خوانند و بدین سان در طول سی روز ماه مبارک، قرآن را ختم می کنند. در سال هایی که ماه رمضان بیست و نه روز باشد، معمولاً دو جزء آخر در روز یا شب آخر همان ماه تلاوت می شود.
تلاوت قرآن، یک بخش اصلی از دیانت مسلمانان است. بسیاری از آنان، این متن مقدس را نه فقط در ماه رمضان، بلکه در دیگر دوره های سال نیز، از ابتداء تا انتهاء تلاوت می کنند. اما بیشتر مسلمانان برخی سوره ها را که قرابت مخصوصی با آنها دارند، بارها دوره می کنند. به همان سان که تلاوت پیوسته مزامیر در میان یهودیان و مسیحیان متدین معمول است. سوره هایی مانند یاسین (36)، الرحمن(55)، واقعه(56)، ملک(67) و بسیاری از سوره های کوتاه تر در پایان قرآن، را بسیاری از مسلمانان غالباً و در بسیاری از موارد بر یک مبنای منظم، تلاوت می کنند. علاوه بر تلاوت کل قرآن، که با مراسم شادی آفرینی معروف به ختم قرآن، پایان می یابد، تلاوت یومیه قرآن معمولاً عبارت از خواندن بخش کوچکی از آن در یک زمان و تدبرکردن در آن است (و این رویه ای است که به مبتدیان تازه وارد به آن کتاب شریف نیز توصیه می شود).
البته همه مسلمانانِ عامل به اسلام، خواه عرب و خواه غیرعرب، بخش های خاصی از قرآن را در نمازهای واجب خویش قرائت می کنند و این قرائت باید به زبان عربی باشد. ولی علاوه بر قرائت آن در نماز، غالباً قرآن به زبان مسلمانان غیرعرب، خواه از گروه های وسیع تر فارسی زبان، ترک زبان، اردوزبان، مالایی زبان، بنگالی زبان، سواحلی زبان، انگلیسی زبان، فرانسوی زبان یا اسپانیایی زبان باشند و خواه از گروه های کوچک تر که یوروبایی زبان(در غرب آفریقا)، فولانی زبان(در غرب و مرکز آفریقا)، سومالیایی زبان، آلبانیایی زبان، بوسنیایی زبان، گجراتی زبان، تامیلی زبان یا مالایالامی زبان (درهند)باشند ـ از سوی بسیاری از مسلمانان خوانده می شود. در واقع در هر زبانِ متداول در میان مسلمانان، ترجمه ای از قرآن یا در بسیاری از موارد ترجمه های متعددی از آن موجود است. اما موارد استثنایی چندی وجود دارد که باید آنها را متذکر شوم. اگر چه بَربَرها از جمله نخستین مردمان غیرعرب بودند که چهارده قرن پیش اسلام آوردند، ولی به دلیل شرایط اجتماعی و فرهنگی مخصوص، فقط اخیراً برای نخستین بار، ترجمه ای از قرآن کریم به زبان بَربَر، منتشر شده است و در چین به مدت دوازده قرن مسلمانان چینی نمی خواستند یا نمی توانستند/ اجازه نداشتند که ترجمه ای از قرآن به زبان چینی داشته باشند. چنین ترجمه ای فقط در سدهٔسیزدهمبراینخستینبار،انتشاریافت. بههرتقدیر،وقتیسخنازتلاوتومطالعهقرآن به میان می آید، باید شمار فراوان زبان هایی که قرآن به آن زبان ها تلاوت و مطالعه می شود، ولی همچنین این واقعیت را متذکر شد که هیچ ترجمه ای نمی تواند جای قرآن عربی در حیات آئینی و مناسکی همه مسلمانان، را بگیرد و این صرف نظر از آن است که زبان مادری شان چه زبانی باشد.
تلاوت قرآن کریم به زبان عربی، مبتنی بر قواعد خاصی است، و هم هنر و هم علمی مرتبط با آن وجود دارد. فرد مسلمان می تواند قرآن را در دل یا با صدا تلاوت کند ولی نباید صدای او بیش از حد بلند باشد. به علاوه تلاوت قرآن نباید بیش از حد تند یا بیش از حد کند باشد. یک هنر تلاوت قرآن وجود دارد که باید در آن چیره دست شد و با صوت خوانی قرآن، وقتی بر طبق قواعد سنتی اجراء شده باشد، والاترین هنر صوتی در اسلام به شمار می آید و در رأس سلسله هنرهای اسلامی قرار می گیرد. با صوت خوانی/ خوش خوانی قرآن، در کنار خوش نویسی قرآن و معماری مقدس، به عنوان هنری که خالقِ مکان هایی است که صوت قرآن در آنها طنین انداز است ـ هنر اسلامی به معنای کامل کلمه/ به تمام معنای کلمه است.
در خارج از نمازهای یومیه، تجربه تلاوت قرآن برای بسیاری از مسلمانان، تجربه ای منفعلانه و نه فعّالانه است. یعنی بسیاری از آنان به جای آنکه خود قرآن راتلاوت کنند، به تلاوت آن گوش می سپارند. به همین دلیل، قاریان حرفه ای قرآن، نقش بسیار مهمی در جامعهٔاسلامیایفامیکنند. هیچبخشیازجهاناسلامنیستکهقاریاندرآنحضورنداشتهباشندوبیشترمسلمانانقرآنراباصدایآنان تجربه می کنند. این هنر به حدی مهم است که به منظور ترویج آن، سالیانه مسابقاتی در بسیاری از بخش های جهان اسلام برگزار می شود و در این مسابقات هم مردان و هم زنان شرکت می کنند و اگرچه کشور عرب زبان مصر در طول دوره ها، از نعمت بسیاری از قاریان برجسته برخوردار بوده است و برخی از آنها امروز در سراسر جهان اسلام معروف اند، گاهی قاریان غیرعرب در آن مسابقات بین المللی برنده می شوند. برخی کشورهای غیرعرب مانند اندونزی و مالزی، شمار بیشتری از قاریان زن را در قیاس با ملت های عرب، تربیت کرده اند.
بسیاری از افراد که حتی معنای کامل هنر عربی را نمی دانند، در زمینه قرائت، تربیت شده اند. بدین سان، بسیاری از مسلمانان، قرآن را به مثابت وحی شفاهی ـ که به واقع نیز چنین است ـ و آنگونه تجربه می کنند که به تجربه بسیاری از صحابه که نخستین بار آن را از زبان پیامبر می شنیدند، درآمده است. بسیاری از قاریان، قرآن را از حفظ دارند و آن را از بَر می خوانند. کسانی که کل قرآن را از بر باشند، حافظ قرآن نامیده می شوند. شاعری که بسیاری از اهل نظر، از جمله خود وی، او را بزرگترین شاعر پارسی گوی می دانند، یعنی شمس الدین محمد حافظ (متوفی به 793/1391)، او را حافظ نامیده اند به دلیل آنکه حافظ قرآن بوده است. حافظان قرآن را می توان نه فقط در مکه و دیگر شهرهای بزرگ اسلامی مانند قاهره، اصفهان و استانبول، بلکه حتی در روستایی در سوماترا یا در بیابان صحرای آفریقا، یافت. حافظان قرآن در هر جا که باشند، قرآن را با صوت خوش تلاوت می کنند و بدین سان رحمت یا برکت صدای متن مقدس را به افراد پیرامون شان، منتقل می سازند. حضور همه جایی حافظان را یکی از اعجازهای قرآن دانسته اند، زیرا خود قرآن به شیوه رازآمیزی راه حفظ قرآن را حتی برای کسانی که زبان مادری شان، عربی نیست، هموار می سازد. در این زمینه، قرآن کریم درباره خودش می فرماید: و لَقَدْ یَسَّرنا القرآن لِلذَّکرِ، «به راستی قرآن را برای یادآوری آسان کرده ایم» (40، 32، 22، 54:17). به احتمال قوی، هیچ کتاب قدسی در هیچ دینی نیست که به اندازه قرآن حافظ داشته باشد.

1395 .28 آذر / نویسنده: سرویس هنر اسلامی/ محمدسعید اکبرزاده / نظر: 0 /

نظرات:

بازخورد مطلب:

خانه | تماس | درباره ما |