خانه مبانی نظری خوشنویسی صنایع دستی نقاشی و نگارگری تعزیه و نمایش سینما و تلویزیون معماری شعر و ادبيات هنر جدید جشنواره ها

معماری کلمه است

1395 .30 آذر

شصت و نهمین نشست اندیشکده هرم پی برگزار شد. جلسه با معرفی پروژه های مطالعاتی بافت تاریخی هرندی تهران، زاهدان و بندر کنگ و تنظیم ضوابط معماری در این بافت ها توسط شیوا آراسته شروع شد. در ادامه و به همین مناسبت سعید فلاح فر در خصوص هویت معماری سخن گفت.

درباره سه موضوع باید صحبت کنم:
1ـ زمان و زمانه و سنت
2ـ معاصر و هویت
3ـ ایده و کانسپت

از اینجا شروع می کنم که؛ وقتی از معمار و معماری می گویم، منظورم هنرمند و هنر است و کاری به ساختمان سازی ندارم. "هنر" با تمام مشخصه ها و ویژگی های آن در شیوه خلق و پیشینه و الزامات درونی و بیرونی انگیختگی، که البته مغایر با وجوه فنی معماری نیست.
خدا رحمت کند معلم دوره دبیرستانم را. در اولین روز کلاس مثلثات روی تخته سیاه نوشت:A=B و گفت اگر بتوانم به شما یاد بدهم که هرگاه A مساوی B باشد یعنی B هم مساوی Aست، وظیفه معلمی ام را انجام داده ام.
قبول دارم این پایه اهمیت دادن به معادله ای چنین ساده و پیش پا افتاده به نظر کمی مضحک است. اما به نظر من چنین نبود. انگار راز بزرگی پشت این جمله مرا به خود مشغول می کرد. بعد از دبیرستان هر چقدر که به حوزه های تخصصی آشناتر شدم، بیشتر این راز برایم جذاب بود. گمان می کردم بسیاری از اسرار را باید با همین معادله ساده و بدیهی حل کرد.
البته منظورم از ساده؛ ساده کردن مسائل نیست. ساده کردن مسائل معمولاً مترادف با نادیده گرفتن ناخواسته بعضی از عوامل ظاهراً بی اهمیت است که اگر در حوزه امور پیچیده ای مثل علوم انسانی و هنر باشد، گاهی منجر به فاجعه می شود. مثلاً تصور می کنیم در طرح یک مسئله اجتماعی؛ رنگ کفش افراد چه اهمیتی دارد؟ می شود آن را حذف یا با رنگ لباس ادغام کرد. غافل از این که احیاناً؛ ندانسته چرخه تاثیرگذار و مهمی را نادیده گذاشته ایم.
همین که می گویم معماری هنر است و نه فن، شاید موضوعی در همین حد باشد و به نظر عده ای هم اصلاً مسئله قابل اعتنایی نباشد. ممکن است عده ای بگویند حالا معماری هنر باشد یا نباشد چه فرقی در اصل ماجرا دارد؟ این که معماری در دانشکده فنی تدریس شود و یا در دانشکده هنر، موضوع آنقدر مهمی نیست که در یک جمع تخصصی دوباره درباره آن بحث کنیم.
اما به نظرم آنچه از قضا بیش از هر مهمی قابل تاکید و بحث می نماید همین امور ساده است. گویا متخصصین ما اغلب در امور مهم به قدر کافی تبحر و تخصص دارند. چشم اسفندیار معماری امروز ما و اشکالات وضعیت موجود بیش از هر چیزی متاثر از همین عوامل ساده ای است که قربانی سادگی خودشان شده اند. قربانی عادت به معنای تکراری، اما اشتباه کلمات شده اند.
"کلمه" قدیمی ترین و مهمترین محمل تجارب بشری است. بی اعتنایی به کلمه و یا تخفیف معانی عمیق یک کلمه به واسطه تعریفی محدود و یا ترجمه ای نارسا، اگر منجر به عادت معنایی شود، می تواند در حوزه تئوریک و عملیاتی منجر به پیامدهایی باشد که نمونه های بسیاری از آن در معماری دیده می شود.
1ـ اگر معماری هنر باشد، که هست، "سنت" همچنان که در هنر بی معناست، در معماری هم محل بروز نخواهد بود.
آنچه از معنای "سنت" برداشت می شود، قواعدی است که بر اثر تکرار به قوانین لازم الاجرا تبدیل شده و تعدی از آن توسط بخش گرفتار اینرسی و مانایی جامعه توصیه نمی شود. در حالی که هنر در پی گریز از کهنگی های تکرار، نوآوری و یا حداقل در بازبینی قواعد موجود عمل می کند. آنچه گاهی به اسم "هنرهای سنتی" شناخته می شود، وقتی تکرار شیوه های گذشته و مبتنی بر روش های استاد ـ شاگردی باشد، مربوط به فعالیت های تکنیکی است که حداکثر در گروه صنایع دستی طبقه بندی شده و تولیدکنندگان آن تکنسین هایی هستند که طبقه بندی آن ها برحسب مهارت های فنی و دستی سنجیده می شود.
در بحث هنر معماری نباید به عنوان نمونه معماری مسجد شیخ لطف الله را (که سنت شکنی کرده و قواعد مرسوم در طراحی مسجد مثل ساخت مناره، صحن و... نادیده می گیرد) معماری سنتی خواند. نباید کاخ اردشیر را (که چنان ابداعات مهم فضایی و فنی مثل ایوان و گوشه سازی و... دارد) معماری سنتی نامید.
تقلیل مسیر مترقی و به روز معماری ایرانی به محدودیت عنوان "معماری سنتی" یکی از همان بدیهیات ساده ای است که موجب انحراف قسمت های مهمی از تفکرات لازم برای دست یابی به معماری معاصر می شود. به عبارت دیگر تقلیل "ایده های معماری معاصر در طی ادوار تاریخی" به "برداشت های ساده شکلی و فرمی" است.
2ـ اگر بگوئیم "دوشنبه" روز بعد یکشنبه است، مفهوم دوشنبه را به شایستگی و کامل و ممتنع ادا نکرده ایم. مگر اینکه قید دیگری به آن اضافه کنیم؛ دوشنبه فردای یکشنبه و روز قبل از سه شنبه است. امروز فردای دیروز و روز قبل فرداست. این مثال روزنه ای است که به اعتبار همان عبارت A=B ما را به معنای معاصر وارد خواهد کرد. معاصر حدفاصل گذشته و آینده است. تعریف ساده ای که گاه از فرط سادگی، چنان که باید به عمق آن توجه نشده است. با این تعریف ساده می شود به توصیفاتی مثل؛ "صد ساله اخیر" و یا "آنچه در حال حاضر واقع است" و... با کمی تردید نگاه کرد.
معماری همچنان که برای حفظ تداوم (که لازمه هویت معماری است) به گذشته بستگی دارد، وابسته به آینده است. معمار باید بداند از کجا آمده و به کجا متصل خواهد شد. باید بداند نسبت به گذشته و آینده چه موقعیتی دارد. این توجه به آینده البته به پیش بینی های ساده کاربردی و طرح های توسعه و... محدود نمی شود. چگونگی کافی نیست. معمار نیاز به آگاهی از چیستی دارد.
اگرچه "عصر" و به تبع آن "معاصر" مفاهیمی جهانی است اما الزاماً زمان و زمانه در همه ی جغرافیای فرهنگی منطبق با یک تقویم رسمی واحد و مشترک پیش نمی رود. امور علمی، فرهنگی و هنری در همه ی جهان هم عصر نیستند. [درحالی که بخشی از دنیا در عصر فضا و همه متعلقات علمی و اجتماعی آن به سر می برد، هنوز جوامع بدوی عصر شکار هم در قسمت هایی از دنیا زندگی می کنند. [مثلاً آیا کارخانجات خودروسازی داخلی ـ تنها به اعتبار دوره تاریخی مشترک ـ در فناوری، طراحی و حضور بین المللی و... با کارخانجات تویوتا ـ در مقیاس جهانی ـ هم عصر هستند؟] حتی محدوده شروع و پایان آنچه در تعریف "معاصر" نامیده می شود، همیشه و همه جا، محدوده ای مساوی و مشترک ندارد. [زمان لازم برای تغییر نسل هر پدیده ای به مراتب کوتاه تر از گذشته شده و در بخش های مختلف جهان، بسته به میزان زایش و پویایی نیز متفاوت است.] مثلاً دیگر اطلاق عنوان معاصر به تاریخ صدساله اخیر اعتباری ندارد. بنابراین "معاصر" تنها یک بردار زمانی (آن هم یک بردار خطی زمان) نیست.
3ـ هنر غالباً از دو وجه اساسی سنجیده می شود. یکی مضمون و محتوا و دیگری فرم. فرمالیست ها صورت و قالب هنری را اصل و مضمون و محتوا را فرع می دانند. از آنجا که به نظر می رسد در هنر معماری مضمون و محتوا از اهمیت کمتری (در قیاس با تئاتر، نقاشی، ادبیات و...) برخوردار است، برخورد فرمالیستی در معماری دامنه وسیعتری دارد. اما به نظر می رسد این نگاه فرمالیستی ترجمه محدودی از این معنا را وارد معماری ایران کرده است. اغلب شیوه ها و سبک های هنری بر پایه ایده های فکری به وجود آمده اند و هرجا که حتی فرم اصالت داشته، معنای وسیعتری از فرم مد نظر بوده است. به طوری که بیشتر شایسته تعبیری همچون "ساختار" است. آنهمساختارتوامدرونیوبیرونی. بهعنواننمونهمثلاًمیتواندرشیوهرئالیسم،علاوهبراوضاعاجتماعی،نشانههاییازنظریاتعلمیوتجربیدارویندرمقابلآرمان¬گراییاحساسای را پیدا کرد و یا آنچنان که سورئالیسم های معروف را باید متاثر از نظریه پردازان روانشناسی نوین و خصوصاً فروید دانست. حتی امپرسیونیسم ها هم مانیفیست های پیچیده ی شکلی و اجتماعی دارند.
تقلید ساده ای از خطوط رنگی جکسون پولاک و یا ترکیب رنگ های رودکو ـ بدون درکی از پشتوانه های فکری و شرایط اجتماعی منجر به هنر کنشی و انتزاعی ـ مضحکه ای است که تنها می تواند توهمی از هنر ایجاد کند. ساده انگاری در فهم کلمات را در همین ترجمه رئالیسم با نامعادل آن یعنی "واقع گرایی" می توان نشان داد. [که اتفاقا" مورد نقد چند نفر از حاضرین بود و تصور می کردند رئالیسم سابقه طولانی تری در هنر ایران دارد. چرا که به استناد همین ترجمه "واقع گرایی" نقاشی هایی که کاملاً شبیه به اصل موضوع اجرا شده باشند را رئالیسم می دانستند. در حالی که رئالیسم بیش از آن که در شکل ظاهری و تکنیک اجرایی حائز اهمیت باشد، با معنایی محتوایی در تعریفی متفاوت در شرایط اجتماعی دوره ای خاص مطرح می شود. بی انصافی است که مثلاً میراث شعر نو را به شکستن تساوی عروض محدود کنیم در حالی که شعر نو فرصت بدیعی بود برای ورود موضوعات اجتماعی معاصر در شعر فارسی که پیشتر با این انسجام و وسعت سابقه نداشت.]
با این اوصاف؛ معماری ایران هم (همچون سایر هنرهای تجسمی و تصویری) بیش از آن که به چرایی ها و پایه های فکری جنبش های معماری جهان و یا حتی تاریخ معماری ایرانی معطوف باشد، به ظاهر این شیوه ها و دوره ها بسنده کرده است. معماری ایرانی هرجا که خواسته خود را منسوب به سبکی جهانی و زبانی ایرانی نشان دهد، در حد بازآفرینی معیارهای ظاهری فرم و عاریه گرفتن اشکال و عناصر و جزئیات عمل کرده است. با این معنی؛ معماری ایران، به خصوص در دوره های اخیر اعم از مدرن و پست مدرن با تفکر و الزامات ارائه فرم در معنای ساختاری و ایده و کانسپت های فکری و مانیفیست معماری، به گونه ای فقیرانه، غریبه است. "معماری مولف" را نباید مساوی "معماری امضاء دار" تعبیر کرد. استفاده از عناصر تکرار شوند به عنوان امضاء معمار، نه دشوار است و نه به تنهایی ارزشمند و هویت آفرین.
ساده ترین نشانه این ادعا در انفکاک بین داده ها و داشته های فکری با آنچه به انجام می رسد، انضمام حجم قابل توجهی از مطالعات خام اولیه در مقدمه طرح های معماری، به سبک پایان نامه های دانشجویی است که کمتر ظهور و بروز متفکرانه داشته و به ندرت به هیئتی معنادار، وارد ایده های نهایی می شود. در این نوع معماری ها، تقریباً کانسپت و ایده اکثر پروژه ها در حد ایده های شکلی و حداکثر تلاش برای دست یابی به تنوع ظاهری، باقی می مانند و کمتر به تفکری خلاقانه و بنیادی برمی خوریم که ـ در مسیری طبیعی ـ نهایتاً تجسم کالبدی پیدا کنند.
"محتوای فرمی" آنجا که ریشه در ایده های فکری دارد، می تواند معنای فرم را تا درجه ای از معنای فراگیر ساختار ارتقاء دهد. اصطلاح "پلان" می تواند بیش از معنای مرسوم در نقشه کشی باشد و به سمت تدوین فیلمنامه فرهنگی معماری پیش برود. این روزها حتی در آشپزی هم می شود سراغی از کانسپت و محتوا گرفت که محدود به شکل ظاهری نیست. در سینما اصطلاح "تیپ سازی" در مقایسه با "شخصیت پردازی" به کار می رود که می تواند در توصیف معماری هم به کار برود. معماری های با کارکتر آثار ماندگاری مثل برج قابوس، قلعه دختر، مدرسه خرگرد، گنبد سلطانیه و... در ازای معماری ساده انگارانه ای که هویت را در تکرار عناصر ظاهری می بیند و از تیپ سازی فراتر نمی رود.
شاید بتوان ادعا کرد که روند معماری ایرانی در دهه های اخیر ـ با عبارت هنرهای تجسمی ـ بیشتر تطورات مکتبی است تا تحولات سبکی منطبق با هنر معماری روزآمد دنیا. (جنبش های هنری متکی به ارکان فکری و پایگاه های اجتماعی هستند در حالی که مکتب ها حاصل همگونی های محفلی و یا تداوم شباهت های حاصل از رابطه های استاد و شاگردی است. چه این رابطه از جنس سرسپردگی باشد و چه از جنس وادادگی های فکری و هنری.)

1395 .30 آذر / نویسنده: / نظر: 0 /

نظرات:

بازخورد مطلب:

خانه | تماس | درباره ما |