خانه مبانی نظری خوشنویسی صنایع دستی نقاشی و نگارگری تعزیه و نمایش سینما و تلویزیون معماری شعر و ادبيات هنر جدید جشنواره ها

انقلاب اسلامی و هنر

پدیدآورنده: سرویس هنر اسلامی/ محمدسعید اکبرزاده 1395 .19 مهر

جواد کریم نژاد دانش آموخته دانشگاه سوره و عضو باشگاه هنرپژوهان جوان کشور در مقاله " انقلاب اسلامی و هنر" که به رویکرد انقلاب اسلامی به هنر پرداخته است.

« هنر یگانه ابزاری است كه نه تنها در ذهن و فكر بلكه در عمق دل و جان آدمی تأثیر می‌گذارد و او را با خود به جهانی كه پیام‌آور آن است همراه می‌سازد.» در اهمیت هنر همین بس كه بهترین وسیله ثبت تاریخ و برترین ابزار تبلیغ و ارائه آرمان‌های بشری و الهی است.
بی تردید وقوع انقلاب اسلامی نقطه عطفی در رشد و گسترش هنر در ایران بود. انقلاب کمک کرد تا هنر در ایران انتشار یابد؛ به طوری که مردم بتوانند آن را درک و خواسته‌های خود را به آن زبان بیان کنند. به بیانی واضح تر، با پیروزی انقلاب اسلامی ایران در بهمن ماه سال 1357 شور و التهابی که همه کشور را فراگرفته بود به عرصه هنر و ادبیات نیز سرایت کرد و شرایطی به وجود آمد كه بسیاری از هنرمندان آثار بدیعی با موضوع انقلاب اسلامی به وجود آوردند. در چنین شرایطی، هنرمندان بر اساس فضای معنوی همسو با فرهنگ اسلامی، كیان هنر انقلاب اسلامی را پی نهادند.
انقلاب اسلامی سال 1357 سرآغاز تحول در عرصة سیاسی، اجتماعی و فرهنگی در ایران گردید، این واقعه‌ی مهم كه زمینه‌ساز بازشناسی شاخص‌های هویتی و مذهبی گردیده بود، با ورود نویسندگان و هنرمندان جوان و به دنبال تغییر و تحول فرهنگی در جامعه ایران ناشی از انقلاب اسلامی، هنرهای مختلفی همچون : ادبیات، موسیقی، هنرهای تجسمی، تئاتر و سینما نیز دچار دگرگونی شد و اساس آفرینش هنری و کیفیت و کمیت هنر‌های متعدد در ایران دگرگون گردید. به واسطه عقاید و اندیشه ها، ارزش و آرمان‌های جامعه، عناصری چون خشونت، نمادها و ابتذال از هنر خارج شد و همسو با حركت‌های مردمی و حال و هوای دینی - مذهبی حاكم بر جامعه انقلابی، آثار هنری مبتنی بر اندیشه‌های اسلامی و انقلابی با محتوای پیامهای دینی، حماسی و فکری و توجه ویژه به مفاهیم و ارزش‌های انقلابی به صورت نمادین، بخصوص در سالهای ابتدایی انقلاب خلق گردید.
در حقیقت، هنر انقلاب را بایستی یكی از دوره‌های درخشان فرهنگ و هنر در تاریخ ایران به شمار آورد. هنرمندان این دوره با برداشتی ماهرانه از مبانی هنر كهن ایرانی ـ اسلامی، منطبق با مبادی نوین هنرهای معاصر پا به عرصه وجود نهادند تا بر اساس عناصر هنر ایرانی و فضای معنوی همسو با فرهنگ اسلامی، شاكله هنر انقلاب اسلامی را پی نهند. ذكر این نكته نیز ضروری است كه هنر انقلابی ایران گرچه از لحاظ فرمی به سبك هنر مغرب زمین خلق می‌شود، ولی در باطن خویش بند بندش هنر عاشورایی و هنر اسلامی است كه در قالب یك اثر هنری به مخاطب ارائه می‌شود.
هنر انقلاب
ماندگاری مفاهیمی که در قالب هنر مطرح می‌شود، بیشتر و گاهی دائمی است و بنابراین هر زمان که اقدامات انقلابی، فرهنگی، ملّی و اسلامی در قالب هنر بیان شده، ماندگاری بیشتری داشته است.
هنر انقلاب اسلامی، سبکِ خاصی از هنراست که در دهه اول انقلاب شكوهمند اسلامی ایران و در دامن ارزش ها و باورهای اسلامی که انقلاب را به ثمر رساند و نیز با الهام از مضامین فرهنگی و سیاسی و اجتماعی ایران، در آن دوره خاص شکل گرفت.
هنر انقلاب از منظرهای مختلفی مثل: سیر تاریخی، ساختار بصری، عملكرد، مشخصات و شیوه اجرا و... قابل بررسی است. تعهد، اخلاق‌مداری، واقع گرایی، توجه به آرمانها، ارزش ها و اصول والای دینی و اسلامی، در خدمت حقایق بودن، دفاع از آرمان ها و اصول انقلاب اسلامی، فراهم ساختن زمینه رشد و هنر مبتنی بر معرفت اسلامی، ترویج فضایل اخلاقی – انقلابی و... را می‌توان از ویژگی ها و خصوصیات اصلی هنر انقلاب برشمرد.
 «هنر بزرگ انقلاب این بود که توانست هنر را در خدمت حقایق و در خدمت انسان در بیاورد و آن را از انحصار هم خارج کند.» (1) با به ثمر رسیدن انقلاب اسلامی، پیام هنر رنگ و بوی حقیقت گرفت و به سوی اصالتش باز گشت و به خدمت انسان در آمد. به عبارتی گویا تر انقلاب هنر وام‌دار انقلاب اسلامی ایران است. انقلابی كه با شعارها و اندیشه‌های معنوی و ارزش‌های والای انسانی به ثمر رسید، چنین انقلابی برای معرفی آرمان هایش نیاز مند ابزاری كار آمد است و بهترین ابزار برای نیل به این هدف بزرگ« هنر» است.
«انقلاب جزو حوادثی است که جز با زبان هنری، قابل بیان کردن نیست... اصلاً در تاریخ نمی‌شود و کسی حوصله ندارد اینها را بخواند فقط در داستان و کار هنری قابل ارائه است و لاغیر...(2) توقع انقلاب از هنر و هنرمند، مبتنی بر نگاه زیباشناختی در زمینه هنر است؛ توقع زیادی هم نیست... شما در عالی‌ترین آثار دراماتیک دنیا، آنجایی که به فداکاری یک انسان برخورد می‌کنید، او را تحسین و ستایش می‌کنید. وقتی فیلم، آهنگ، تابلوی نقاشی، زندگی فلان انقلابی ـ مثلا ژاندارک ـ یا سرباز فداکار فلان کشور را برای شما به تصویر می‌کشند، در دل و باطن وجدان خودتان نمی‌توانید کار او را تحسین نکنید. هزاران حادثه به مراتب با ارزش‌تر و بزرگ‌تر از آنچه که در این اثر هنری نشان داده شده، در دوران هشت سال دفاع مقدس و در خود انقلاب، در خانه شما اتفاق افتاد، آیا این زیبایی نیست؟ ...(3)
اینجاست كه هنر به میدان می‌آید و به عنوان یک ابزار تبلیغی و یک سلاح کارآمد به معرفی انقلاب و حفظ وصیانت از اصول و ارزش‌های والای آن همت می‌گمارد. چرا كه «انقلاب وقتی می‌تواند خودش را در قالب هنر بیاورد، که هنرمند خودی داشته باشد و خودش هنرمندش را پرورش بدهد.»(4)
در هنر انقلاب «فردیّت هنرمند» مطرح می‌شود. سلیقه هنرمند، باورها، میزان تزکیه، شناخت ایدئولوژی، آداب و رسوم و همه این عناصر در فردیت، هنرمند موثرند. از اینرو، نگاه ارزشی حاکم بر عرصه‌های فرهنگی در میان هنرمندان موجب می‌شود مفاهیم معنوی و اسلامی چون جهاد، شهادت، ایثار و فضائل اخلاقی مورد توجه قرار گیرد.
هنر انقلاب، امروز در «اختیار» همه طبقات و اقشاری است که با انقلاب و اسلام و باورهای متعالی امّت ما پیوند و ارتباط دارند و هم جهت اند و مروج اندیشه‌های توحیدی است.
هنر انقلاب امروز در مسیر تبلیغ «اهداف » و «ارزشها»ست، تعهد درد آشنایان مکتبی است. هنر انقلاب در خدمت سیره اهل بیت (ع) و ارزش‌های اسلامی، مبانی و آرمان‌های انقلاب و خون سرخ گلگون كفنان 8 سال دفاع مقدس است. خون شهادت طلبی در رگ‌های آن جاری است. هنر انقلاب، حماسه آفرینی، ستم ستیزی، دفاع مقدس، شهید و بیداری اسلامی ... است.
در حقیقت دوران سی‌سال انقلاب اسلامی دورانی پربار در تمام ابعاد فرهنگی از جمله هنر بوده و است. هنرمندان انقلاب اسلامی با مهارتی فنی همراه با معرفتی معنوی توانستند بسیاری از ارزش‌ها و حماسه‌های انقلاب اسلامی را در قالب آثار هنری ارائه نمایند.
برخی ازآثار هنر مکتب انقلاب علی رغم نو پا بودن چه در حوزه مضامین و چه از نظر هنرمندان جوانی که به دلیل آرمانخواهی انقلابی به این عرصه گرایش پیدا کرده بودند از چنان قوام و دوامی برخوردار شدند که امروزه بعد از گذشت قریب به سی سال هنوز مورد توجه مجامع هنری كارشناسان و منتقدان هنری قرار دارد و چه بسا در مجامع هنری امروزی باز تولید می‌شود.
انقلاب اسلامی زمینه ساز تحول هنر در ایران
همچنانكه ذكر شد، انقلاب شكوهمند اسلامی ایران، هنر را متحول كرد و هنر نیز همچون سایر پدیده‌های اجتماعی و فرهنگی، در برابر موج توفنده و دگرگونساز انقلاب اسلامی، دچار تحولی عظیم و دگرگونی بنیادین گشت. این دگرگونیها در سایه انقلاب اسلامی و به برکت موج آفرینی‌های آن بوده است. هنرمندان، نویسندگان و مخاطبان هنر انقلاب، به جای داستانهای افسانه‌ای و موهوم و سوژه‌های سبك و مبتذل هنری، سراغ سوژه‌های واقعی از وقایع انقلاب ، جبهه وجنگ و زندگی شخصیتهای اسلامی و فرماندهان بزرگ و ائمه و اصحاب آنان و سمبلهای مقاومت در میان آزادگان و جانبازان و شهدای والا مقام رفتند. به عبارتی دیگر گرایش به مفاهیم ارزشی و فرهنگ دینی دراین عرصه، بسیار بالنده تر گردید.
ادبیات و هنر ایران در سال‌های آغازین و دهه اول انقلاب، چنان تحول عظیمی را شاهد بود که به نوعی دگردیسی و تحول شبیه گردید. هنر مبتذل دهه چهل و پنجاه ناگهان در محاصره کار‌های ارزشی فراوان و سترگ رو به محاق نهاده بود. مضامینی نظیر روابط بی قید و نفسانیت عنان گسیخته جای خود را به موضوعاتی نظیر ایثار و شهادت و از خود گذشتگی و در یک کلام سلوک معنوی انسان داده بود. دهه شصت بی گمان مقطعی باور نکردنی در تاریخ هنر این مرز و بوم است دورانی که هنرمندان بی‌تکلفی پا به ساحت آفرینش هنری نهادند و بر این باور بودند که هنر باید بال پرواز جهت رسیدن به ساحت‌های آسمانی و ارزش والای اسلامی باشد. از این منظر و با این تفكر جایگاه هنر انقلاب جایگاهی رفیع و کاملا ممتاز است.
تحولات یادشده در هنر پس از انقلاب ایران اسلامی، در زمینه‌هایی چون: زبان هنری، محتوای انقلابی و مکتبی، جهت‌گیری هنر، رشد استعدادهای تازه هنری و ادبی، آثار هنری و تألیفات ماندگار و اثرگذار قابل مطالعه،بررسی و تحلیل است. بطوری‌كه بررسی ادبیات و هنر انقلاب در ایران و نقش انقلاب اسلامی و دفاع مقدس در«پدید آمدن» یا «ساختار»، «قالب‌ها»، «محتوا» و «ویژگی ها»ی آن، بحثی گسترده تر می‌طلبدو بجاست كه پژوهشگران هنر، متولیان و مدیران فرهنگی كه دغدغه نظام و آرمان‌های آن را دارند، در این زمینه گام هایی اساسی و شایسته‌ای بردارند.
حوزه هنری زادگاه هنر انقلاب است
در انفجار عظیم بعثت فرهنگی برآمده از انقلاب اسلامی، آنچنان که همه مقوله ها دچار دگرگونی و تحول شدند و در پروسه فرهنگ انقلاب تولدی تازه یافتند، هنر نیز که میان غرب باوری و نفی خودی معلق بود ناگهان به سمت دگرگونی روی گرداند. جمعی از هنرمندان جوان و متعهد آن روزگار در یك حركت خود جوش و با شور و اشتیاق انقلابی به دنبال ایجاد و احیای نهضت فرهنگی اسلام و یک هویتسازی جدید مطابق با الگوی انقلاب بودند، از سوی دیگر جمعی از هنرمندان حوزه تجسمی آن دوران، نمایشگاه معروف حسینیه ارشاد را برگزار و سمت و سویی جدید به هنر انقلاب بخشیدند.
با اینهمه شرایط آنچنان مساعد بود که بهینه‌سازی هنر آغازشد، زیر‌ساخت‌های فرهنگی و هنری جامعه نیز دچار تحولات شگرف گردید و متناسب با این تغییرات، نسل تازه‌ای از هنرمندان ظهور و بروز یافتند و گروه‌های جوان با تشکل و یا حرکتهای انفرادی زمینه ساز فضایی تازه و شفاف برای اندیشیدن و آفریدن آثار هنری شدند. انقلاب هنری، هنری انقلابی به وجود آورد و انقلاب، روحی از مکتب ودین در آن دمید و هنر انقلاب اسلامی، همرنگ، همخط و هم جهت و هماهنگ با روح نهضت خمینی گام برداشت. در حوالی سال 1357 شمسی و همزمان با حركت‌های انقلاب، به ابتكار مقام معظم رهبری – حضرت امام خامنه‌ای - مرکزی بنام «كانون نهضت فرهنگی» به دبیری مرحومه طاهره صفار زاده راه اندازی شد. این مركز به عنوان لیدر فكری و یک ستاد اجرایی برای هماهنگی گروههای هنری همسو با انقلاب، جوانان هنرمند متعهد و اندیشمند انقلابی را که دغدغه ترویج و گسترش ارزش‌های دینی و اسلامی به زبان هنر و خلق آثاری با اندیشه‌های اسلام ناب محمدی را داشتند، دور هم جمع نمود تا با بهره‌گیری از ابزار و بیان هنری بتوانند به نهادینه‌کردن مفاهیم مرتبط با گفتمان رهایی بخش، انقلاب اسلامی را یاری رسانند.
هسته‌های ابتدایی این مركز، متشکل از جمعی هنرمندان جوان آن روزگار، كه حول مقام معظم رهبری گرد آمده بودند، در سال58 از به هم پیوستن این هنرمندان به یکدیگر و در آمیختن آنان با سایر فرهیختگان و اندیشمندان, به صورت خودجوش و مردم ‌نهاد «حوزه اندیشه و هنر اسلامی» سر بر آورد که اگر چه در آغاز به شکلی داوطلبانه و هم‌یارانه قوام یافته بود، اما با درخشش آن در آسمان فرهنگ و هنر ایران‌زمین و سیل مشتاقانی که به آن می‌شتافتند, نیاز به توسعه و سازمان‌دهی آن لازم می‌نمود .(5) «حوزه اندیشه و هنر اسلامی» یکی از نمونه‌های بارز این تولد تازه هنری در بستر فرهنگ انقلاب اسلامی است.
انقلاب، هنرمندانی نو ساخت و این هنرمندان نوین در مدرسه عشق و مکتب انقلاب نیز تحولی درمعیارها و ملاک ها پدید آوردند.
انقلاب، به هنر استقلال و عزت بخشید و این ارزش‌ها به نحوی در آثار هنری بروز یافت و برآفرینش‌های آن اثر گذاشت. بر همین اساس می‌توان گفت مقام معظم رهبری بنیانگذار هنر انقلاب اسلامی است.
از ابتدای دهه 1360 با پیوستن این نهاد به سازمان تبلیغات اسلامی، به حوزه هنری تغییر نام داد. در واقع حوزه ‌هنری به عنوان یکی از نهادهای مهم نظام ‌اسلامی در زمینه فرهنگ و هنر شناخته ‌شد و آثار و تولیدات بسیاری را تقدیم به فرهنگ و هنر انقلاب کرد.
حوزه‌هنری پایگاهی بود که در آن بسیاری از هنرمندان در عصر تازه‌ای که با نفس قدسی امام راحل (ره) روح یافته بود، به تولید اثر منطبق بر گفتمان انقلاب اسلامی می‌پرداختند. هنرمندانی چونشهید مرتضی آوینی، مرحوم قیصرامین‌پور، مرحوم طاهره صفارزاده، مرحوم ابوالفضل عالی، مرحوم سید حسن حسینی، محمد کاسبی، رسول ملاقلی پور، فرج‌الله سلحشور، سید علی میرفتاح، حسین خسروجردی، احمد عزیزی، مهرداد اوستا، سپیده کاشانی، سلمان هراتی،سید علی میرفتاح عزیزالله زیادی، محمد رضا آقاسیو ... از فعالان سابق حوزه هنری بوده اند. (6 )
حوزه هنری خط مقدم هنر انقلاب و به تعبیر داهیانه مقام معظم رهبری « امید هنر انقلاب « است از این رو تعریف هنر انقلاب، بدون حوزه هنری امکان پذیر نیست. این نهاد هنری برآمده از متن انقلاب شکوهمند اسلامی در طول 30 سال فعالیت فرهنگی و هنری خود پیوندی عمیق میان خود و هنرمندان متعهد ایجاد کرده است که مفاهیم و آرمان‌های انقلاب اسلامی را در قالب هنر و به زبانی بدیع و نو با محوریت اندیشه‌های تابناك اسلامی و انقلابی بیان داشته و در شکل‌های هنری آن را ترویج و تبلیغ نموده است و سعی در تبین جــریان هنــری سالم و متعهـد جامعه اسلامی داشته و مدافع اصول و آرمانهای ارزشی انقلاب اسلامی و دستاورد‌های آن است و می‌كوشد تا در این راه از تمام دست‌اندركاران هنر و هنرمندان نیز یاری جوید.
كوتاه سخن اینكه، ما نیاز داریم هنر انقلابی ایران در سطوح بین‌المللی به جهانیان معرفی شود و این مساله میسر نمی‌شود مگر با همراهی نسل هنرمند برخاسته از متن انقلاب و الهام از هویت فرهنگ اسلامی و ملی خویش با سلاح تفکر هنری ،تجربه و تکنیک در جهت مقابله با یورش جنگ نرم و ناتوی فرهنگی دشمنان نظام مقدس جمهوری اسلامی، تا الگویی جهت دهنده برای همه هنرمندان جهان، و هدایتگرانه برای رشد فرهنگی جوامع، باشیم.
به نظر می‌رسد برای تکرار آن دوران طلائی و رسیدن دوباره به قله رفیع هنر مکتب انقلاب راهی جز پرورش هنرمند متعهد- به خصوص نسل چهارم انقلاب - وجود ندارد و به رغم تلاشهای پیشینیان، مدیران دلسوز و متولیان فرهنگی و هنری، هنوز فاصله ما با ساز و کار بازآفرینی و زمینه‌سازی و پرورش هنرمند جوان متدین و متعهد که عالم را از دریچه توحید بنگرد و روزنه امید برای آینده نظام جمهوری اسلامی ایران و پیشبرد اهداف متعالی آن باشد، بسیار است. از این‌رو، رجعتی مجدد لازم است تا با بازخوانی دوباره مبانی انقلاب اسلامی زمینه تولید و پردازش آثار هنری منطبق با آرمان انقلاب فراهم آید.

پی‌نوشت:
1.بیانات مقام معظم رهبری در دیدار جمعی از هنرمندان دفاع مقدس، 20/1/1379.
2.بیانات در دیدار نویسندگان حوزه هنری، 2/3/77.
3.بیانات در دیدار اصحاب فرهنگ و هنر، 1/5/1380.
4.بیانات در دیدار اعضای کنگره شعر حوزه، 15/7/1370.
5و6. تاریخچه و اساسنامه حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی

1395 .19 مهر / نویسنده: سرویس هنر اسلامی/ محمدسعید اکبرزاده / نظر: 0 /

نظرات:

بازخورد مطلب:

خانه | تماس | درباره ما |